Ceredigion Crest (colour)Croeso i flog swyddogol Archifdy Ceredigion.

Mae Archifdy Ceredigion yn rhan o Gyngor Sir Ceredigion.

Pe byddai’n well gennych ei ddarllen yn Saesneg, cliciwch yma. Ewch i’r dudalen Amdanom Ni i gael manylion am y ffordd yr ydym yn rhoi ein Polisi Iaith Gymraeg ar waith ar y cyfryngau cymdeithasol.


Advertisements
Posted in Uncategorized

Hwylio draw i’r Bandstand! Archwilio Eich Archif 2018

Picture3a

Ar gyfer Wythnos Archwilio Eich Archif 2018 rydym yn dathlu Blwyddyn y Môr. Mae Bandstand Aberystwyth gennym am yr wythnos gyfan a bydd pob math o bethau ar yr arlwy. Galwch mewn, mynnwch gip ar yr arddangosfeydd, gwrandewch ar gyflwyniad, ewch ar daith tywys, archebwch le ar weithdy celf, gwrandewch ar siantis môr gyda’r band The Hittites… mae rhywbeth i bawb, ac mae’r cyfan AM DDIM!

Cliciwch yma i weld y rhaglen gyfan Wythnos Archwilio Eich Archif 2018!

Aberystwyth gyda melin wynt

Diwrnod ar lan y môr: Aberystwyth 1796. Gallwch gael oriau o hwyl yn ceisio meddwl sut fyddai’r olygfa hon yn cyd-fynd â thirlun Aberystwyth erbyn heddiw. (cyf. LIB/59/3/1)

 

Posted in Archifdy Ceredigion, Archwilio Eich Archif | Tagged , , | Leave a comment

Ffotograffiaeth a Gwisgo i Fyny yn Sir Aberteifi Oes Fictoria

Rydym yn falch i gyflwyno blog gwadd gan Dr. Lucy Smith


Mae gan Dr. Lucy Smith radd mewn Llenyddiaeth Saesneg a hefyd mewn Gweinyddiaeth Archifau ac astudiodd ffotograffiaeth Julia Margaret Cameron ar gyfer ei doethuriaeth. Mae ganddi ddiddordeb penodol mewn creu archifau ac yn y modd y caiff celfyddyd Oes Fictoria ei chynrychioli mewn llenyddiaeth. Yn ei hamser sbâr mae’n hoffi paentio, darganfod llefydd hanesyddol a dod o hyd i siopau llyfrau.


Yn ddiweddar rwyf wedi bod yn trawsgrifio rhywfaint o gasgliad Webley Parry yn Archifdy Ceredigion a phleser hynod oedd darganfod bod y casgliad yn cynnwys ystod amrywiol o ffotograffau sy’n gwbl groes i’r portreadau Fictoraidd syber ac sydd, yn wir, yn mynd â ni i fyd ffantasi!

Yn fuan ar ôl iddi gael ei dyfeisio fel dyfais recordio i’r cyhoedd yn y 1830au, daeth ffotograffiaeth yn weithgaredd hamdden i wŷr bonedd megis teulu Webley Parry. Fodd bynnag, roedd y ffotograffwyr amatur hyn eisiau gwneud mwy nag ond cofnodi eu delweddau er budd eu disgynyddion. Roedd teuluoedd cyfoethog oedd ag amser ac arian yn defnyddio ffotograffiaeth i chwarae gemau ac i arbrofi â’u hunaniaeth. Efallai bod hyn yn ein taro fel obsesiwn modern ond roedd pobl oes Fictoria yno o’n blaen. Byddai ffotograffiaeth yn cyd-blethu diddordebau’r dosbarth uwch megis pasiantri, y theatre amatur a tableaux vivants (‘darluniau byw’). Byddai oedolion yn gwisgo i fyny fel eu hoff gymeriadau o nofelau, caneuon a dramâu’r cyfnod yn ogystal ag fel cymeriadau hanesyddol.

Mae ffotograffau Webley Parry yn amrywio o albymau mawr ar ffurf llyfr lloffion i cartes de visite bychain a ddefnyddid fel cardiau galw. Teulu bonedd o ystad Noyadd Trefawr yn nyffryn Teifi oedd un Webley Parry a chanddynt gysylltiadau agos â Blaenpant yn Llandygwydd. Roeddent yn ffigurau gwleidyddol a chymdeithasol o bwys yn y sir ac â chysylltiadau ag ystadau a theuluoedd ledled Prydain, ond roedd ganddynt amser hefyd ar gyfer ffotograffiaeth, yn enwedig merched y teulu. Mae dyddiadur personol Maria Brigstocke née Webley Parry yn yr 1860au yn cyfeirio’n fynych at ymweld â ffotograffwyr a byddai gwahanol aelodau’r teulu yn mynd yn ddyddiol i gael eu llun wedi’i gymryd. Mae’r casgliad yn cynnwys ffotograffau gan sawl cenhedlaeth o’r teulu estynedig gan ymestyn i mewn i’r ugeinfed ganrif, ond yng nghyfnod hwyrach Oes Fictoria y ceir y cymeriadau mwyaf anghyffredin.

WP Charlotte Corday res

Mae amrywiaeth eclectig y cymeriadau sy’n cael eu portreadu yn awgrymu rhyw fath o wrthryfela cynnil a diddorol gan deulu a oedd yn rhan bendant o’r sefydliad. Un llun a’m synnodd yn fawr oedd y ffotograff stiwdio hwn o gyfnither y Webley Parrys, Katherine Dundas, wedi’i gwisgo fel yr asasin chwyldroadol enwog Charlotte Corday a laddodd un o’r Jacobiniaid mwyaf blaenllaw, Jean-Paul Marat, yn ei faddon. Mae Katherine wedi’i gwisgo yng ngwisg y ddeunawfed ganrif, ynghyd â chapan o’r cyfnod. Mae’r ffotograff yn dynwared lluniau o Charlotte Corday o adeg y chwyldro, megis y darlun hwn a baentiwyd gan Jean-Jacques Hauer cyn iddi gael ei dienyddio yn 1793, yn 24 oed.

728px-Charlotte_Corday

Ffynhonell: Wikipedia (gweler dolen isod)

Byddai’r stori hon yn gyfarwydd iawn i Fictoriaid addysgiedig a ystyriai’r Chwyldro Ffrengig fel y cyfnod mwyaf gwaedlyd mewn hanes ac yn rhybudd i bobl yr oes ynglŷn â chanlyniadau gwrthryfel cymdeithasol. Diddorol yw dyfalu beth a oedd wedi sbarduno Katherine i ddynwared y cymeriad hwn. Ar un olwg, efallai bod Katherine yn ymgorffori un a oedd yn difa gweithredoedd eithafol y chwyldro. Ar y llaw arall, roedd gwisgo i fyny fel menyw wleidyddol, ddi-ildio a oedd wedi ymosod ar ddyn yn arwydd posibl o ysbryd gwrthryfelgar menyw na fyddai’n cael ei gwthio i’r rolau a ddisgwylid ohoni. Byddai angen bod yn eithaf ewn i wisgo i fyny fel hyn yng Nghymru Oes Fictoria!

Drwy osod y lluniau hyn yn y gorffennol ac ym myd chwedlau roedd modd i Katherine a’i theulu gael gollyngdod o fywyd pob dydd drwy bortreadu byd ffantasi llai caeth, heb ymwrthod o gwbl â’i breintiau fel menyw dosbarth uwch. Serch hynny, drwy gymryd ffotograff roedd hi’n anfarwoli ei hun yn y rôl honno ac yn cael cadw’r llun am byth.

WP 2 res

Weithiau mae’r ffotograffau yn fwy doniol na gwrthryfelgar, megis y portread hwn o’r chwiorydd Katherine a Mary Kewley wedi’u gwisgo fel rhyw gyfuniad o werinwyr o’r Eidal a cherddorion o gyfnod y Dadeni! Katherine (chwith) yw’r un mwyaf brwd, siŵr o fod, dros wisgoedd yn y teulu ac mae llawer o luniau ohoni mewn gwisgoedd hanesyddol, ond menyw â banjo neu liwt oedd ei hoff gymeriad yn ôl pob tebyg. Dylanwad posibl ar y teulu oedd y tueddiadau a oedd ohoni ym myd arlunio a bortreadai menywod fel cerddorion breuddwydiol â ffrogiau mawrion, fel y gwelir yn narlun Bianca (1868-9) gan Holman Hunt.

1024px-William_Holman_Hunt_-_Bianca

Ffynhonell: Wikimedia (gweler dolen isod)

Efallai i lawer o’r gwisgoedd hyn gael eu benthyg o stiwdio’r ffotograffydd oherwydd byddai ffotograffwyr masnachol yn cadw cyflenwad o wisgoedd wrth gefn rhag ofn y byddai cwsmeriaid cyfoethog am dreulio’u hamser hamdden yn esgus bod yn rhywun arall. Roedd teulu Webley Parry wedi mynd â hyn ymhellach na ffotograffiaeth yn y stiwdio yn unig, gan wisgo i fyny gartref hefyd.

WP 6 res

Mae’r ffotograff hwn yn dangos sawl aelod o’r teulu estynedig wrth ddrws Plas Blaenpant yn Llandygwydd. Dyma nhw, o’r chwith i’r dde: Charles Hope, Min Munro, John Dodgson, Connie Gabler a Mr Jones, tiwtor i blant teulu Kewley. Mae Connie Gabler a Mr Jones mewn gwisg o’r ddeunawfed ganrif; Connie â wig a ffan, Mr Jones mewn llodrau, siaced hir a het lydan am ei ben. Roedd pobl Oes Fictoria yn amlwg yn treulio cymaint o amser yn rhamantu ynglŷn â’r cyfnod Sioraidd ag y byddai cenedlaethau’r dyfodol yn ei dreulio yn rhamantu ynglŷn â nhw! Mae Charles Hope a John Dodgson yn gwisgo gwisg draddodiadol o Wlad Groeg – yr oedd cangen o’r teulu wedi’i chysylltu â theulu Groegaidd de Palatiano drwy briodas Nina de Palatiano â David Webley Parry yn 1861. Roeddent hefyd yn deithwyr brwd iawn ar y cyfandir. O ystyried ystum sionc Charles Hope, gallent hefyd fod wedi’u dylanwadu gan y bardd Rhamantaidd Byron, a fyddai’n fynych yn ystod ei oes yn cael ei lun wedi’i dynnu yng ngwisgoedd traddodiadol Groeg ac Albania.

Gellir ond dyfalu sut yr oedd y teulu wedi tynnu ynghyd y grŵp amrywiol hwn o wisgoedd. A oeddent yn ceisio ail-greu achlysur go iawn neu olygfa o nofel neu gerdd? Yn sicr, roedd traddodiad theatr amatur oes Fictoria yn dwlu ar fenthyg a hyd yn oed ‘cymryd meddiant’ o ddiwylliannau a gwisgoedd gwahanol wledydd a dosbarthiadau cymdeithasol mewn ffordd y byddem yn meddwl dwywaith cyn gwneud heddiw, o bosibl. Serch hynny, diddorol yw gweld bod tiwtor y teulu wedi’i wisgo fel sgweiar, gan newid dosbarth o chwith!

WP 5 res

Mae’r albymau yng nghasgliad Webley Parry hefyd yn dangos y chwiorydd Kewley yn dawnsio ac yn chwarae obeutu. Tuag at ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwellodd y dechnoleg gan olygu nad oedd angen cadw’r camera ar agor cyhyd er mwyn tynnu llun, ac arweiniodd hyn at luniau llai ffurfiol am nad oedd yn rhaid dal yr ystum am gyhyd. Yma mae’r chwiorydd Mary a Katherine Kewley a dwy gyfeilles yn sefyll i’r camera ar ffurf llinell gorws â’r enw ‘The Sisters Ankleine’ sef cyfeiriad, o bosibl, at y ffaith eu bod yn dangos – yn feiddgar iawn – eu pigyrnau!

WP 9 res

Mae’r montage hwn o un o albymau’r teulu Kewley o 1897 hefyd yn drawiadol iawn, gan ddangos ffrindiau sy’n esgus bod yn gymeriadau o gân boblogaidd o’r cyfnod. Noda’r disgrifiad, ‘….’t play in your back yard’, sef cyfeiriad tebygol at waltz o America o 1894 o’r enw ‘I don’t want to play in your yard’ gan H.W. Petrie a Philip Wingate. Cyfeiria’r gân at ‘two little maids… hair down in braids’ sy’n cael cweryl â’i gilydd gan wisgo ‘blue ging’am pinafores’.  Gallai’r hiraeth hwn am ryddid plentyndod fod yn arwydd o’r dyhead i ohirio’r gydymffurfiaeth lem a fyddai’n ddisgwyliedig o’r sawl sydd yn y llun pan fyddant yn oedolion. Eto i gyd, efallai mai bach o sbort yw’r cyfan! Mae’r ffotograff isaf yn dangos ‘M.J’ gyda beic newydd ffasiynol, gan gadarnhau’r ddelwedd o’r merched fel menywod ifanc modern.

WP 4 res

Roedd teulu Kewley hefyd yn greadigol yn y ffordd yr oeddent yn arddangos eu ffotograffau mewn albymau. Byddai dilynwyr ffotograffiaeth yn oes Fictoria yn cynhyrchu sawl copi o’u hoff luniau fel bod modd iddynt eu torri mas a’u gludo mewn cyd-destunau gwahanol i greu effeithiau amrywiol. Mae modd cymharu hyn â’r dull modern o ‘gymhwyso’ ffotograffau ar gyfer y cyfryngau cymdeithasol. Yma mae pennau wedi’u torri mas a’u gludo ynghyd i greu effaith hynod. Mae Mary Kewley yn ymddangos dair gwaith, yn y pennau canol ar y chwith a’r dde ac fel plentyn wedi’i gwisgo fel tywysoges ecsotig ar y dde gwaelod, fel ei bod yn ymddangos ar yr un pryd mewn gwahanol oedrannau. Rhoddodd ffotograffiaeth gyfrwng i aelodau’r teulu Kewley gymharu gwahanol fersiynau o’u hunain a chrynhoi cyfnodau a chymeriadau ar un dudalen, felly, gellid ystyried yr albymau hyn fel ffordd o arbrofi a chreu eu hunaniaethau eu hunain, y tu hwnt i ddisgwyliadau cymdeithas.

Mae ffotograffau Webley Parry yn dangos sut yr oedd ffotograffiaeth eisoes yn rhan bwysig o ‘ddiwylliant pobl ifanc’ ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y bobl ifanc freintiedig hyn yr un mor awyddus â defnyddwyr y cyfryngau cymdeithasol heddiw i greu atgofion, dynwared eu hoff enwogion ac edrych fel petaent yn cael modd i fyw, gyda’r un nod, siŵr o fod, o ddangos eu hunain i eraill!

Lucy Smith

Ffynonellau

Casgliad Webley-Parry (cyfeiriad WP), Archifdy Ceredigion

Petrie, H.W and Philip Wingate. I Don’t Want to Play in Your Yard (1894)

https://en.wikipedia.org/wiki/Bianca

https://en.wikipedia.org/wiki/Charlotte_Corday#/

Posted in Blog gwadd, Ein hoff ddogfennau, Ffotograffau | Tagged , , , | Leave a comment

Achosion o lofruddio, crogi a newynu

Rydym ni’n cyflwyno blog gwadd newydd gan Richard Ireland.


Hanesydd y gyfraith yw Richard W Ireland a bu’n dysgu am flynyddoedd lawer ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae’n awdur amryw o erthyglau a llyfrau gan gynnwys ‘A Want of Order and Good Discipline’: Rules and Discretion in the Victorian Prison a ‘Land of White Gloves’?: A History of Crime and Punishment in Wales. Mae’n un o aelodau gwreiddiol pwyllgor Cymdeithas Hanes Cyfraith Cymru ac mae wedi cyfrannu sawl gwaith i raglenni teledu a radio.


Pleser o’r mwyaf yw cael cais i ysgrifennu blog gwadd ar gyfer Archifdy Ceredigion. A minnau’n hanesydd y gyfraith, rwyf wedi treulio oriau lu yn y sefydliad hwn yn ymchwilio. Er nad yw cofnodion y Sir o ran cyfiawnder troseddol mor gyflawn â’r hyn a geir mewn mannau eraill (er enghraifft, nid yw llawer o gofnodion y Llysoedd Chwarter wedi goroesi) mae modd i’r rheiny sydd â’u bryd ar drosedd – mewn ystyr academaidd wrth gwrs – fwrw golwg ar sawl dogfen anarferol a diddorol.

Un o’r rhain yw casgliad o bamffledi o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg sydd wedi’u crynhoi a’u rhoi mewn un gyfrol fawr. Amcangyfrifaf fod tua chwe chant ohonynt ac mae eu pynciau’n amrywio o drychinebau dan ddaear i longddrylliadau – gan gynnwys un mwy diweddar am y Titanic – ac o seremonïau agor rheilffyrdd i anturiaethau’r mochyn du. Mae’r mwyafrif helaeth yn Gymraeg a mawr yw fy nyled i Margaret Jones o’r Archifdy am roi help llaw imi ar yr adegau (niferus) pan oedd fy ngwybodaeth o’r iaith yn annigonol. Roedd rhai o’r pamffledi yn cyfeirio’n benodol at faterion a oedd yn ymwneud â throseddau, a’r rhain fydd yn cael fy sylw yn y cyflwyniad byr hwn.

Mae nifer o’r baledi yn adrodd hanes llofruddiaethau, a oedd yn ffynhonnell bwysig o ran incwm i’r pamffledwyr (gweler, er enghraifft, dudalennau 35, 103, 133). Llofruddiaeth Hannah Davies ym Mhencarreg, Sir Gaerfyrddin yn 1829 sydd â’r gynrychiolaeth fwyaf yn y casgliad hwn, sef tri gwahanol argraffiad (23, 25, 38).

Hannah Davies

Mae’r faled am lofruddiaeth Jane Lewis gan ddau Wyddel, Morris Murphy a Patrick Sullivan yn Ne Cymru yn 1850 (11) yn haeddu sylw penodol. Ar ddiwedd y faled ceir llun o dorlun pren digon cyffredinol mi dybiaf o ddau deithiwr, ac mae un ohonynt yn cario bwyell. Mewn gwirionedd, gwyddom yn fwy cywir sut olwg oedd ar y ddau droseddwr oherwydd tynnwyd ffotograffau ohonynt ar ôl iddynt gael eu harestio. Anfonwyd y ‘daguerroteipiau’ hyn i Iwerddon i weld a oedd rhagor o wybodaeth am y ddau ddiffynnydd, a chymaint oedd y diddordeb yn yr achos fel y gwnaed engrafiad pren ohonynt gan artist benywaidd o Lundain ac fe’u hatgynhyrchwyd ym mhapur newydd y Monmouthshire Merlin – enghraifft gynnar, nodedig o’r arfer hwn.

Ballad illustration

Mae achosion mwy torfol o darfu ar yr heddwch yn cael sylw hefyd yn y casgliad. Mae un (57) yn ymdrin ag achos Richard Lewis (‘Dic Penderyn’), a grogwyd yn ddadleuol iawn am ei ran yn Nherfysg Merthyr ym Mehefin 1831. Hefyd mae pamffledi am Derfysgoedd Rebecca (13, 77) ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach, gan gynnwys sawl cerdd a gyfansoddwyd gan David Davies (‘Dai’r Cantwr’) a alltudiwyd o ganlyniad i’w weithredoedd (32, 38, 55). O blith y rhain, cyflwynir dwy gerdd fel rhai a ysgrifennwyd ganddo yng ngharchar Caerfyrddin, ac mae dwy yn fersiynau o’r un gerdd a luniwyd yn Awstralia yn ôl pob golwg.

Cwyn David Davies

Ceir dwy gerdd (91, 131) sy’n bleidiol i achos Sarah Jacob o Sir Gaerfyrddin, yr honnwyd ei bod yn gallu byw heb fwyd na diod ac a fu farw yn 1869 ar ôl cael ei goruchwylio gan nyrsys i brofi a oedd yr honiad yn wir. Roedd yn achos enwog yn genedlaethol ac yn sail i wrthdaro ar y pryd rhwng ideolegau gwyddoniaeth a chrefydd, ac mae wedi cael sylw gan sawl awdur yn y blynyddoedd diwethaf. Mae un o’r testunau, gan Hugh Roberts, yn cynnwys cân ar siâp cerdd y credid ar un adeg ei bod wedi’i chyfansoddi gan Sarah ei hun, mi gredaf.

Sarah Jacob

Ysgrifennwyd y pamffledi uchod i gyd yn Gymraeg, ond nid y ffaith fy mod yn fwy cysurus â’r iaith yw’r unig reswm dros dynnu sylw at Groans of the Gallows or a Sketch of the Life of Wm Calcraft, English Hangman, Commonly called Jack Ketch (95). Gellir dyddio’r fersiwn hon i 1850, ond mae yna bamffledi eraill sy’n rhannu’r un teitl ond nid yr un cynnwys. Peth hynod am y testun yw ei fod yn addo (ond prin yn llwyddo go iawn) i gynnal ‘General Review of the Causes of Crime’, sef pwnc a oedd yn cael sylw cynyddol mewn oes pan oedd ystadegau a system fwy unffurf o heddlua yn sicrhau bod trosedd a chosb yn fater o bwys cenedlaethol ac nid lleol yn unig. Yr awgrym fan hyn yw bod amgylchedd y drwgweithredwyr yn bwysig: ‘The same bad social arrangements that creates [sic] victims for the gallows compelled WILLIAM CALCRAFT to become a hangman’. Mae’r traethawd beirniadol yn crybwyll bod lleihad wedi bod o ran nifer y troseddau â chosb marwolaeth a fu’n gymaint o nodwedd o ail chwarter y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Jack Ketch

Mae’r deunydd y rhoddir ystyriaeth iddo fan hyn yn cynnwys sawl peth sydd o ddiddordeb, ond a yw’n fwy nag ond casgliad o bethau byrhoedlog mewn gwirionedd? Credaf ei fod yn fwy arwyddocaol na hynny. Mae’r casgliad yn cwmpasu amrywiaeth o bynciau ac, o’u plith, dim ond canran fach yw’r rheiny sy’n ymwneud â chyfiawnder troseddol. Dengys y casgliad mor fyw oedd yr arfer yn Gymraeg o ysgrifennu pamffledi, a hynny’n bennaf ar gân. Gwelir y faled lofruddiaeth yn cael ei gwerthu wrth droed y grocbren yn engrafiad Hogarth o’r ddeunawfed ganrif – ar ddiwedd ei gyfres Industry and Idleness – ac mae’r darlun yn parhau i hudo ac arswydo, ond mae swmp y baledi hyn yn ymestyn ymhell y tu hwnt i’r pwnc hwn. Ymdrinnir â materion cymhleth a dadleuol, gan gynnwys yr anghydfodau cymdeithasol ac achos Sarah Jacob a nodir uchod, fel rhai sy’n codi cwestiynau ynghylch cyfiawnder a moesoldeb. Roedd hon yn adeg pan ystyrid fod y Gymraeg, yn dilyn beirniadaeth enwog a ‘bradwrus’ y Llyfrau Gleision, yn iaith dan warchae, ond mae pori drwy’r gyfrol hon o ymatebion bywiog i ddigwyddiadau lleol a chenedlaethol yn rhoi gwedd arall i ni ar y stori honno.

Richard W. Ireland

Posted in Blog gwadd, Ein hoff ddogfennau, Trosedd a Chosb | Tagged , , , , , | Leave a comment

Fy Mhrofiad Gwaith yn yr Archifdy

Blog gwadd newydd gan Georgie Whittock a dreuliodd rai wythnosau yn Archifdy Ceredigion yn ddiweddar – profiad (gwaith) defnyddiol a phleserus!

Rwy’n fyfyriwr yn yr ail flwyddyn yn astudio archeoleg ym Mhrifysgol Llambed ac rwyf wedi bod ar brofiad gwaith yn Archifdy Ceredigion dros yr wythnosau diwethaf yn rhan o raglen Go Wales, sef rhaglen sydd wedi’i sefydlu mhob prifysgol yng Nghymru ac sy’n galluogi myfyrwyr gyda phroblemau sy’n cyfyngu ar eu gallu i weithio, megis anableddau ac anawsterau dysgu penodol, a/neu o ardal gyflogaeth isel i ennill profiad gwaith.

Yn ystod fy amser yma, mae fy marn o rôl archifydd a’r gwaith maen nhw’n ei wneud wedi newid; doeddwn i ddim yn sylweddoli eu bod nhw’n gwneud cymaint! Roeddwn yn credu bod eu gwaith yn canolbwyntio ar warchod a chatalogio dogfennau a deunyddiau yn bennaf, fodd bynnag, rwyf wedi sylweddoli eu bod hefyd yn gwneud ymchwil ar ran aelodau’r cyhoedd sydd eisiau dod o hyd i fwy o wybodaeth am wahanol bynciau, ynglŷn â hanes eu teulu neu ddigwyddiadau neu lefydd penodol yn gyffredinol, yn ogystal â’u cynorthwyo i wneud ymchwil eu hunain drwy eu cyfeirio at gofnodion a dogfennau a allai fod yn ddefnyddiol.

Yn ystod fy mhrofiad gwaith, rwyf wedi ysgrifennu’r disgrifiadau ar gyfer tri chasgliad o ddogfennau, wedi helpu gydag ymholiadau yn ymwneud â hanes teulu, wedi ymdrin â nifer o ddogfennau, wedi gwneud ymchwil am Epidemig y Ffliw Sbaenaidd o 1918 i 1919 ar gyfer y BBC, a chefais y cyfrifoldeb o agor yr ystafelloedd diogel!

amdram2

 

MUS/474/3/1 ac MUS/474/3/2: Roedd yr ail gasgliad yr edrychais arno’n cynnwys lluniau o berfformiadau Cymdeithas Actio Amatur Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan. Dyma ddau lun â llofnod arnynt o’r ddrama ‘The Terror’ a berfformiwyd gan y gymdeithas yn Neuadd Fictoria, Llanbedr Pont Steffan. C. 1950au.

amdram1

Gall edrych ar gasgliad o ddogfennau ac ysgrifennu eu disgrifiadau catalog ymddangos yn dasg undonog, ond dydi e ddim, mewn gwirionedd (er y gallai hynny fod oherwydd ei fod yn newydd i mi). Mae ymdrin â’r dogfennau hyn, eu darllen, eu harchwilio, ac ysgrifennu amdanynt wedi bod yn hynod ddiddorol, ac mae dod i wybod am gefndir y dogfennau a’r llefydd a’r bobl y maent yn gysylltiedig â hwy wedi cyfoethogi fy sgiliau ymchwil. Rwyf wedi cael cyfle i weithio’n annibynnol gyda’r dogfennau, yn ogystal â gweithio’n rhan o dîm ardderchog sydd wedi gwneud fy mhrofiad gwaith yn ddymunol tu hwnt.

Mae’r profiad wedi bod yn agoriad llygaid i’r holl waith mae archifydd yn ei wneud, ac wedi gwneud i mi ystyried gyrfa yn ymwneud ag archifo yn y dyfodol.

[Georgie Whittock]

Posted in Archifdy Ceredigion, Blog gwadd | Tagged , , , , , | Leave a comment

Teulu Hallworth rhan 3: Awydd gêm o denis?

Dyma’r trydydd flog gwadd am y teulu Hallworth. Darllenwch rhan 1 a rhan 2, wedyn chwarae gêm o denis gydag Annie Hallworth!

ADX1579.12.01 Tennis club group photo

ADX/1579/12/1. Mae Annie Hallworth yn y rhes flaen, y drydedd o’r chwith.

Rhwng y ddau ryfel roedd clybiau tenis mewn trefi bach yn ganolfannau cymdeithasol lle gallai pobl gwrdd ac anghofio’r llymder gartref. Yn y llun hwn fe welwn fod criw eithaf amrywiol yn dod i chwarae ar gyrtiau Morfa Mawr, a agorodd ym 1923, gan gynnwys myfyrwyr yn y Brifysgol.

ADX1579.12.07 Anyone for tennis

ADX/1579/12/7. Annie Hallworth yw’r ail o’r dde.

Mae’r lluniau eraill yn dangos Annie Hallworth ynghanol cylch o gyfeillion byrlymus, yn fenywod a dynion.

ADX1579.12.03

ADX/1579/12/3. Annie Hallworth yw’r ail o’r chwith.

Tynnwyd y rhan fwyaf o’r lluniau hyn ar y Morfa Mawr, ond mae dau lun o’r chwaraewyr yn ymlacio mewn cadeiriau cynfas sydd wedi’u tynnu rhywle yn y wlad o amgylch y dref, ond nid oes wybod ble.

ADX1579.12.06 Rural tennis

ADX/1579/12/6. Mae Annie Hallworth yn y canol.

Y tu ôl i’r criw yn y llun gallwn weld Neuadd y Coleg, a losgodd yn ulw ym mis Awst 1933, sy’n ein galluogi i ddyfalu pa bryd y tynnwyd y gyfres ryfeddol hon o luniau.

ADX1579.11.02

ADX/1579/11/2. Annie, modurydd awyddus, yn ei char!

[John Wiles]

Posted in Aberystwyth, Blog gwadd | Tagged , , | Leave a comment

Teulu Hallworth rhan 2: I’r gad!

Rhan 2 o gyfres fach am deulu Hallworth!

ADX1579.07.01 Thomas on the beach, Egypt

Mae’r llun hynod hwn yn dangos Thomas Hallworth yn ystod y Rhyfel Mawr, ar y traeth ger Alexandria. Yn ei fywyd bob dydd roedd Thomas, a ddechreuodd yn goetsmon yn Hyde yn Swydd Caer, yn gweithio fel gyrrwr i Dr Roberts o Benywern, ger Aberystwyth.

ADX1579.08.01 Egypt, ambulance

Ymrestrodd Thomas ym 1915 pan oedd yn 37 oed, ac fe’i rhoddwyd ar waith yn yr isadran Cludiant Mecanyddol o Gorfflu Gwasanaeth y Fyddin, a bu’n gyrru ambiwlansys yn Yr Aifft. Credwn fod y rhain yn seiliedig ar yr un siasi â cheir Model ‘T’ Ford, a byddwn yn ddiolchgar i gael unrhyw wybodaeth amdanynt.

ADX1579.08.04 Egypt, ambulance fag break

Wedi’r rhyfel agorodd Thomas siop ddillad gyda’i wraig, Edith, ar Stryd y Bont, Aberystwyth, ble mae’r tŷ Golchi a Throi a Sychu erbyn heddiw, ddiweddarach aeth Thomas i redeg yr Eagle Garage. Darllenwch fwy am y Hallworths yma.

[John Wiles]

Posted in Aberystwyth, Blog gwadd, Ein hoff ddogfennau, Y Rhyfel Mawr | Tagged , , | 1 Comment