Ceredigion Crest (colour)Croeso i flog swyddogol Archifdy Ceredigion.

Mae Archifdy Ceredigion yn rhan o Gyngor Sir Ceredigion.

Pe byddai’n well gennych ei ddarllen yn Saesneg, cliciwch yma. Ewch i’r dudalen Amdanom Ni i gael manylion am y ffordd yr ydym yn rhoi ein Polisi Iaith Gymraeg ar waith ar y cyfryngau cymdeithasol.


Posted in Uncategorized

Capten Richard G. Read o Langawsai, Llanbadarn Fawr

Ar y 15fed o Awst 2020 dethlir 75 mlynedd ‘Buddugoliaeth dros Japan’ a diwedd yr Ail Ryfel Byd. Er hynny, rydym ni’n falch i gyflwyno blog gwadd gan Simon Burgess, gor-wyr Capten Read.


Roedd Richard George Read yn garcharor rhyfel yn ystod yr Ail Ryfel Byd a chafodd ei ddal gan y Japaneaid adeg cwymp Singapôr ar y 15fed o Chwefror 1942.  Daeth ef, a bron i 150,000 o filwyr o Brydain, Awstralia a Seland Newydd yn bennaf (ond hefyd o India a’r Iseldiroedd) yn garcharorion rhyfel.  Cyfeiriodd Winston Churchill at gwymp Singapôr fel y ‘trychineb gwaethaf a’r ymostyngiad mwyaf yn hanes Prydain’.  Profodd Richard a’i gyd-garcharorion rhyfel dros dair blynedd a hanner o greulondeb ac ecsbloetiaeth.  Roedd y rhai a gyfranogodd yn ymgyrch y Dwyrain Pell yn cael eu hadnabod fel ‘Y Fyddin Anghofiedig’ gan mai’r rhyfel yn Ewrop oedd y bygythiad uniongyrchol i fywydau’r rhai a oedd gartref. 


Image 1 -R G Read December 1945

Capten R G Read ym mis Rhagfyr 1945, rai wythnosau ar ôl iddo ddychwelyd i Aberystwyth

Roedd Read yn Gapten gyda’r Magnelwyr Brenhinol ac roedd eisoes wedi treulio 25 mlynedd gyda’r Magnelwyr Brenhinol cyn i’r Ail Ryfel Byd ddechrau.

Ymunodd â’r Fyddin yn 1914 pan oedd yn 14 mlwydd oed.  Treuliodd gyfnod yn Ffrainc gyda Byddin Ymgyrchol Prydain yn ystod yr Ail Ryfel Byd.  Cafodd ei anfon dramor ar ôl y rhyfel gan dreulio amser ym Mhalesteina a’r Aifft.  Treuliodd bron i ddegawd yn yr Aifft ac yno, yn Ysgol Barics Byddin Abbassia yng Nghairo y cyfarfu â Daisy Preston a oedd yn nani yno.  Priododd Daisy ag ef yng Nghonswl Prydain yng Nghairo yn 1927 ac o fewn blwyddyn ganed, Eileen, eu merch hynaf.  Dychwelodd y teulu i Brydain yn 1930.  Bryd hyn, roedd Richard gyda Magnelfa ‘F’ y Magnelwyr Ceffylau Brenhinol cyn iddo gael ei symud i Ganolbarth Cymru (Magnelfa Aberteifi) a olygodd ei fod yn gallu ymagartrefu gyda’i deulu yn Aberystwyth; roedd cartref y teulu yn Llangawsai, Llanbadarn.  Erbyn hyn roedd yn Ringyll Swyddog Cyflenwi i’r Fagnelfa ac anrhydeddwyd ef â’i Fedal Gwasanaeth Maith ym mis Ionawr 1936 cyn iddo ymadael yn 1938.

Ychydig cyn cychwyn yr Ail Ryfel Byd ailymrestrodd Richard fel Lefftenant (Swyddog Cyflenwi) ym Myddin y Tiriogaethwyr yn Aberystwyth ac Aberteifi, gyda Magnelfa Frenhinol 102 (a ddaeth y 146ain Catrawd yn ddiweddarach) ac fe’i dyrchafwyd yn Gapten yn ystod y cyfnod hwn.

Yn 1941 penderfynodd roi’r gorau i’w reng Capten i ymuno â Chatrawd Maes 118 y Magnelwyr Brenhinol fel Lefftenant unwaith eto efallai am fod yr Uned hon ar fin cael ei chludo ar long i’r Dwyrain Canol a’i fod am ‘gyflawni ei ddyletswydd’ yn weithredol.  Roedd yn rhan o 18fed Is-adran, Catrawd Maes 118 y Magnelwyr Brenhinol ac ymadawodd â’r DU yn hwyr yn 1941 yn disgwyl teithio i’r Dwyrain Canol.

Image 11 Training in India2

Lefftenant R. G. Read naill ai wrth ei hyfforddiant yn India neu efallai ar ôl cyrraedd Singapôr ym mis Chwefror 1942

Fodd bynnag, nid oedd y rhyfel yn erbyn Japan yn y Dwyrain Pell yn mynd yn dda a phenderfynodd Churchill symud y 18fed Is-adran i Singapôr.  Treuliodd bythefnos yn India i ddechrau yn derbyn hyfforddiant brysiog, munud olaf, a chyrhaeddodd Singapôr ddiwedd Ionawr 1942 pan oedd y frwydr wedi’i cholli fwy neu lai.

Image 3 - Gen Wavell

Gorchymyn olaf y Cadfridog Wavell a anfonwyd ar y 10fed o Chwefror 1942, ddiwrnodau yn unig cyn yr ildio ar y 15fed o Chwefror.  Mae’r gorchymyn yn cynnwys cyfarwyddyd bod yn ‘Rhaid i Gadlywyddion ac Uwch Swyddogion arwain eu lluoedd ac, os oes angen, marw gyda nhw.  Ni ddylid meddwl am ildio a rhaid i bob uned ymladd tan y diwedd un ac mewn cyswllt agos â’r gelyn’.

Glaniodd yr Is-adran yn ystod yr ymgyrchoedd awyr ar harbwr Singapôr a nifer o’r dynion yno heb yr offer cywir ac ychydig iawn o hyfforddiant ar gyfer rhyfel yn y Dwyrain Pell.  O fewn pythefnos o’r 15fed Chwefror 1942, roedd Singapôr wedi ildio i’r Japaneaid goresgynnol.

Image 4 Gen Percival

Cadlywydd Percival – Telegram ildio i’r Japaneaid ar y 15fed o Chwefror 1942

Image 5 - Gen. Yamashita letter

Cadlywydd Yamashita – Amodau ildio Lluoedd y Cynghreiriaid yn Singapôr

Image 5A - Surrender to the Nippon army

Cadlywydd Yamashita – Telegram yn ceisio ildiad Lluoedd y Cynghreiriaid, byddin Nippon ar y 13eg o Chwefror 1942

Roedd y Japaneaid wedi gwrthod cydymffurfio â Chonfensiwn Genefa ac roedd nifer o warchodlu’r gwersylloedd yn enwog am eu creulondeb tuag at y carcharorion.  Roedd dehongli cod anrhydedd.y Japaneaid, y Bushido, a ddefnyddiwyd i hyfforddi’ gwarchodlu Japan yn ystod yr Ail Ryfel Byd, yn golygu bod dynion a oedd yn ildio yn cael eu hystyried yn gwbl ddiwerth ac arweiniai at y gwarchodlu’n ystyried eu carcharorion yn annheilwng o gael eu trin yn ddynol.

Image 14 - POW Card

Cerdyn Cofnod carcharor rhyfel y Japaneaidd ar gyfer y Lefftenant R G Read

Cadwodd Read ddyddiadur a llwyddodd i gofnodi ynddo ar gyfer y rhan fwyaf o’i garchariad.  Mae darllen ei ddyddiaduron yn brofiad dirdynnol: roedd carcharorion yn cael eu defnyddio ar gyfer llafur caethweision ar yr enwog ‘Reilffordd Angau’ a godwyd gan garcharorion rhyfel rhwng Byrma a Gwlad Thai, mewn pyllau glo ac yn Japan neu’r tiriogaethau yr ymosodwyd arnynt.  Mae ei ddyddiaduron yn llawn straeon am galedi, newyn, o guro a marwolaeth.  Aeth Read yno yn pwyso 12 stôn 10 pwys ac erbyn iddo gael ei ryddhau, roedd i lawr i 7 stôn 10 pwys, gostyngiad o 40%.

Diary

Dyddiadur, Mai 1944 ‘Malwod, llygod mawr, gwymon […] danteithfwydydd diweddaraf’

weight+diary

Dyddiadur, Awst 1944, yn cofnodi colli mwy o bwysau

Bu farw nifer o garcharorion o ganlyniad i ddiffyg maethiad, newyn neu glefydau trofannol. Gwnaeth y llwyth gwaith trwm lawer o ddrwg hefyd.  Cadwyd Capten Read yn garcharor rhyfel am y rhan fwyaf o’i gyfnod o dair blynedd a hanner yng ngwersyll carcharorion rhyfel Changi yn Singapôr, ac mae llun yn ei gasgliad yn dangos y carcharorion mewn ‘parti gwaith’ yng nghwmni Gwarchodlu Japan.

Image 2 - POWs

Ffotograff o bropaganda’r Japaneaid, tri o’r gwarchodlu a naw carcharor, mewn parti gwaith, a anfonwyd o bosibl i glirio ar ôl yr ildio yn 1942 ac yn ardal Bukit Timah o Singapôr.  Noder bod y Prydeinwyr yn gwisgo hetiau cantel llipa bryd hyn er y gallai un carcharor (sy’n cyrcydu wrth ymyl un o warchodlu Japan ar y dde) fod yn Awstraliad cynhenid.

Diben y partïon gwaith hyn yn y lle cyntaf oedd clirio ar ôl yr ildio.  Cynhyrchwyd lluniau fel hyn gan y Japaneaid yn bropaganda i ddangos i’r byd mawr cystal yr oeddent yn trin eu carcharorion.

Nid oedd y teuluoedd ym Mhrydain yn ymwybodol o dynged y rhai a oedd yn agos atynt ac a oedd wedi’u dal gan y Japaneaid, ac roedd nifer yn tybio’r gwaethaf ar ôl blynyddoedd o ddiffyg cyswllt.

Image 6 - Read telegram2

Telegram a anfonodd y Capten R. G. Read at ei wraig, Daisy, dyddiedig 31ain Ionawr 1942 ond na chafodd ei dderbyn tan 10fed Awst 1944.  Mae’n bosibl mai dyma’r arwydd cyntaf i Daisy bod ei gŵr yn dal yn fyw ac yn garcharor rhyfel.

Image 6A - addendum to telegram

Nodyn yn rhoi eglurhad am yr oedi ynghlwm wrth y telegram uchod

Anfonwyd y llythyr cyntaf a dderbyniodd Daisy, gwraig Capten Read, o Singapôr, dyddiedig 31ain Ionawr 1941, ond ni chyrhaeddodd tan y 10fed o Awst 1944.

[Delwedd 4 Telegram a anfonwyd o Singapôr 31ain Ionawr 1942 ond ni chyrhaeddodd tan 10fed Awst 1944]

Image 9 Handmade POW cards

Cardiau pen-blwydd a Nadolig o waith llaw a roddwyd i’r Lefftenant R. G. Read ym 1942-44 yn bennaf.  Roedd papur yn beth prin yn y gwersylloedd hyn a byddai’r carcharorion yn aml yn cyfnewid gyda’r gwarchodlu er mwyn creu eitemau fel y cardiau hyn.

Roedd disgyblaeth yn y gwersylloedd yn llym a deliwyd ag ymdrechion i ddianc â thrais; wynebu’r criw saethu neu ddienyddio oedd y diwedd i rai.  Cyfeiriwyd at un digwyddiad fel ‘Digwyddiad Barics Selerang’ a gychwynnodd ar 30ain Awst 1942 o ganlyniad i’r Japaneaid yn ailgarcharu pedwar carcharor rhyfel a oedd wedi ceisio dianc.

Changi+camp+refusal

Dyddiadur Capt. Read yn cyfeirio at ‘Ddigwyddiad Barics Selerang’

Mynnodd y Japaneaid bod yr 17,000 o garcharorion eraill yn y gwersyll yn llofnodi llw i beidio â cheisio dianc fyth eto.  Wedi iddynt wrthod, gorfodwyd y carcharorion rhyfel i ymgasglu yn sgwâr y barics am bron i bum niwrnod gydag ychydig o ddŵr a dim glanweithdra.  Ni lwyddodd hyn i dorri’r dynion.  Fodd bynnag sylweddolodd Pennaeth Milwrol y carchar y byddai’r amodau enbyd yn arwain yn fuan at golli mwy o fywydau oherwydd clefydau, diffyg dŵr a newyn.  Mynnodd bod y dynion yn llofnodi’r llw, a gwnaethant hynny yn y pen draw er i nifer ddefnyddio enwau ffug.  Yn ddiweddarach, aeth y Japaneaid â’r pedwar gŵr a oedd wedi ceisio dianc i draeth cyfagos lle y saethodd y criw saethu nhw.

Effeithiodd digwyddiadau fel hyn yn fawr ar y rhai a oedd yn ddigon ffodus i oroesi.  Roedd hyd at draean o’r rhai a ddychwelodd gartref yn dioddef yr hyn a adwaenir erbyn hyn yn anhwyder straen ôl-drawmatig [PTSD].  Bryd hynny roedd problemau iechyd meddwl yn cael eu cadw’n dawel neu eu gwthio i’r naill ochr, a golygai hyn bod nifer o garcharorion yn cael eu gadael i ddelio â’r materion hyn ar eu pennau eu hunain ac yn aml y teuluoedd oedd yn gorfod ymdopi â’r canlyniadau.

Image 7 Handmade POW Tobacco tin

Tun baco o waith llaw, a wnaed yng Ngwersyll Carcharorion Rhyfel Changi, a roddwyd i’r Lefftenant R. G. Read o Gatrawd Maes 118 y Magnelwyr Brenhinol.  Mae’n debyg bod y tun alwminiwm wedi cael ei wneud yn y gwersyll o fetel a gafodd ei ddwyn oddi ar y Japaneaid gan y carcharorion.

Image 8 Handmade POW Tobacco tin

Tun baco, arysgrifiad ar y caead

Dioddefodd Capten Read o beriberi a dyspepsia yn ystod ei gyfnod yn Changi, ac roedd yn gaeth i’w wely am y misoedd olaf. Mae beriberi, a adwaenir hefyd fel diffyg thiamin, yn glefyd sy’n cael ei achosi gan ddiffyg fitamin B-1.  Gall dyspepsia (diffyg traul) fod yn arwydd cynnar o ganser y coluddyn neu’r stumog ac, yn drist iawn, bu Read farw ohono ym mis Medi 1946.

Mae bylchau yn ei gofnodion dyddiadur a nodiadau wedi hynny yn dangos ei fod ar brydiau’n ddryslyd neu’n rhy wael i ysgrifennu.

Ni roddai’r Japaneaid unrhyw driniaeth feddygol i garcharorion rhyfel; y milwyr eu hunain oedd yn trefnu eu ‘hysbytai’ eu hunain ac roedd nifer o’r dynion yn mynd trwy driniaethau meddygol heb anesthetig a heb yr offer mwyaf sylfaenol hyd yn oed.  Roedd y carcharorion yn dioddef o effeithiau deiet gwael, diffyg maethiad a chlefydau trofannol gan gynnwys malaria ac epidemigau dinistriol o golera.  Nid oes amheuaeth bod ymdrechion eu cymrodyr meddygol wedi achub miloedd o fywydau.

Dim ond pan gafodd Capten Read ei gludo mewn llong i India yn hydref 1945 y dechreuodd wella a magu pwysau.

Image 12 Medical card

Cerdyn meddygol maes ar gyfer Capten R. G. Read.  Cyhoeddwyd y cerdyn hwn pan oedd yn gwella ym Madras, India yn ystod hydref 1945, ar ôl i’r Japaneaid ildio ym mis Awst.

Nid oedd yn bosibl cludo’r carcharorion mwyaf sâl gartref ar longau ar unwaith ac felly aed â nhw i ysbystai yn India neu Awstralia.  Aeth rhai gartref drwy Unol Daleithiau America neu Ganada hyd yn oed.  Ar ôl dychwelyd i Southampton, teithiodd R. G. Read ar yr SS ‘Llandovery Castle’.

Image 13 - on the way home - Telegram from Madras

Telegram a anfonodd R. G. Read at ei wraig Daisy, o Fadras, 20fed Medi 1945, pan oedd yn gwella.

Pan gyrhaeddodd gartref yn Aberystwyth ar y 1af o Ragfyr y flwyddyn honno, croesawyd ef oddi ar y trên gan y Maer a phobl bwysig y dref.  Cyhoeddwyd erthygl yn y Cambrian News yn adrodd ar ei ddychweliad.

Ymunodd â’r Asgell Hyfforddi Tir a Môr yn Nhowyn am gyfnod byr yn 1946 ond yn drist iawn, ni chafodd wellhad iawn ar ôl ei driniaeth wael fel carcharor rhyfel a bu farw yn Ysbyty Milwrol Caer ym mis Medi 1946.  Gadawodd ar ei ôl ei wraig, Daisy, a dwy ferch, Eileen a Mary.  Ceir coffâd iddo ar Gofeb Ryfel Llanbadarn Fawr.

Image 15 - Llanbadarm War Memorial

Cofeb Ryfel Llanbadarn yn enwi Richard George Read


Simon Burgess

Posted in Blog gwadd, Yr Ail Ryfel Byd | Tagged , , , , | Leave a comment

Aberteifi? Heb newid dim.

Rydym ni’n falch i gyflwyno blog gwadd gan William Howells, Cyn-Lyfrgellydd y Sir a brodor o Aberteifi.


Tref Aberteifi

Cartouche yn dangos tref Aberteifi ar fap John Speed o Sir Aberteifi.

Bydde cipolwg sydyn ar fap o Aberteifi gan John Speed (1610) yn cadarnhau’r ffaith nad yw cynllun y Stryd Fawr a’r prif strydoedd ochr heb newid ers pedwar can mlynedd. Ond mae sawl adeilad wedi diflannu yn ystod yr un cyfnod.

Tynnwyd y lluniau cynharaf gan J. Turnor Mathias ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Tynnwyd y lluniau diweddaraf yn ystod 2020 er mwyn ceisio cadarnhau lleoliad pob llun a dangos beth sydd i’w weld o’r un safle heddiw. Rwy’n ddiolchgar i Keith Ladd am ei gymorth gyda’r lluniau.

DS. Cliciwch ar y lluniau isod i’w gwneud yn fwy.

Safle 1:

Wrth sefyll ar hen bont y dre dyma’r olygfa am ran fwyaf o’r bedwaredd ganrif ar bymtheg ac ymlaen i ddechrau’r ugeinfed ganrif (1A): rhes o dai yn syth o flaen wal y castell o’r bont lan hyd mynediad presennol y Castell. Enw stryd oedd Bridge Parade. Mae’r dyn ar gefn y beic o flaen y ‘Liverpool Arms’ sef rhif 6 (rhifau o’r chwith i’r dde yn y llun). Roedd deiliaid trwydded y ‘Liverpool Arms’ yn cynnwys Hannah Davies, 1891; Benjamin Lloyd 1896–98; a Sarah Williams 1921–23.

Heddiw (1B) gallwch weld muriau’r Castell heb unrhyw rwystr.

Safle 2:

Gan symud i’r chwith mae’r llun yma yn dangos Tŷ Argyle, sef rhif 3 Bridge Parade. (2A)
Ym 1838 John James Jones a’i deulu oedd yn byw yma. Roedd John, y tad yn werthwr nwyddau haearn, yn ddiacon yng Nghapel Bedyddwyr Bethania ac yn faer y dre ym 1870; ganed ei fab David yma ym 1836 a bu yntau hefyd yn werthwr nwyddau haearn ac yn ddiacon. Bu ef farw 8 Mawrth 1924.

Mae’n werth nodi fod David Turnor Mathias a’i deulu wedi byw yn 4 Bridge Parade rhwng 1877 a 1891. Ganed John Turnor Mathias (y ffotograffydd) ym 1859, a symudodd wedyn i Stryd y Cei. Rhestrwyd ef fel clerc marsiandydd masnachol ym 1881 a chlerc marchnadol ym 1891. Fan hyn, felly roedd yn tynnu llun ei fan geni. Erbyn 1911 John Salmon, crydd oedd yn byw yma ac wedyn Jenkin Arthur Griffiths rhwng 1914 a 1926.

Heddiw, muriau’r Castell sydd i’w gweld yn glir (2B)

Safle 3:

London House neu Bridge House yw’r tŷ yng nghanol y llun (tynnwyd tua 1935). (3A)
Dymchwelwyd y rhan fwyaf o’r tai o gwmpas mynediad i’r bont tua 1933, yn bennaf er mwyn gwella mynediad y traffic dros y bont. Roedd y tai ar yr ochr chwith yn dal yno (yn wag) yn y 1960au.

Er bod mynediad i’r hen bont wedi gwella (3B), oherwydd cynnydd yn y traffig adeiladwyd ail bont (agorwyd ym 1990) uwch i fyny er mwyn cario’r traffig dros y Teifi.

Safle 4:

Roedd tai Bridge Parade yn cyrraedd lan y rhiw tuag at mynediad y Castell (4A). Erbyn hyn maent i gyd wedi mynd (4B) a gallwch hawlio gwell olwg ar adeiladau yr ochr arall y Teifi.

Safle 5:

Dyma’r olygfa ar dop Rhiw Grosvenor gan edrych tuag at mynediad i’r Castell (5A). Dyma Green St. Mae’r tai bob ochr yn dal yno a nawr yn ffurfio mynediad i’r Castell ar ei newydd wedd (5B).

Rhif 1 Green St. oedd yn arfer bod yn dafarn yr Half Moon (1830au–c.1913); rhif 2 oedd Tafarn y Castell (c.1840au–90au). Ar y dde roedd rhif 3, sef Tŷ Castell (Castle House), eiddo Asa Johnes Evans, y cyfreithiwr yn y 1860au. Yn y 1960au roedd yn gartref i’r cyfrifydd Pritchard, Griffiths a’i gwmni.

Safle 6:

Os ewch chi ar draws yr heol ac edrych i’r gogledd tuag at cloc y dref fe welwch yr olygfa yma (6B).

Dymchwelwyd sawl adeilad oedd arfer bod ar yr ochr chwith: rhif 1, shop lyfrau ail-law, yn eiddo i Mrs Frances Mason yn ystod y 1960au; rhif 2 oedd siop fara Volks. (6A) Ar y dde nawr mae Gerddi Brioude.

Safle 7:

Os gerddwch lawr Stryd y Cei, troi rownd er mwyn gwynebu’r Castell dyma’r olygfa (7B).  Mae’r siopau yma wedi eu dymchwel (7A).

Safle 8:

Os ewch ar hyd y Stryd Fawr, ond cyn cyrraedd y Blac Leion trowch rownd ac edrychwch tuag at y bont unwaith eto ac fe welwch Neuadd y Sir (Shire Hall), adeilad sy’n dyddio ers y ddeunawfed ganrif. Datblygodd wedyn fel canolfan fasnachol ac y mae sawl siop wedi mynd a dod dros y degawdau. Rhwng 1926 a 1947 garej S. T. Jones oedd yma. (8A). Mae’r adeiladau/siopau ar y dde, gan gynnwys tafarn y Three Mariners, wedi eu dymchwel. Maent nawr yn rhan o Gerddi Brioude (8B)

Safle 9:

Os cerddwch tuag at Neuadd y Sir ac wedyn troi i lawr i’r chwith tuag at Stryd y Santes Fair, nes cyrraedd yr heol sy’n arwain nôl at y bont, troi rownd 360 gradd ac edrych i fyny gwelwch (9B)

Yn y ffotograff cynharach (9A, ar y chwith) fe welwch byrddau hysbysebu Swyddfeydd y Teifi-seid, oedd yn arfer bod yn rhif 39. Mae’r pobl yn sefyll ger yr heol sy’n arwain nôl ar hyd y Strand at y bont. Ochr draw i rhain roedd tafarn y White Hart, rhif 11 (1703–1932). Dymchwelwyd yr adeiladau ar yr ochr dde yn ystod y 1960au er mwyn lledaeni’r heol sy’n arwain at yr hen bont.

Safle 10:

Ar y chwith mae’r Strand a golygfa cyffredin o lifogydd yn ystod llanw uchel o’r Teifi gerllaw (10A).

Tynnwyd y llun arall (10B) ychydig ymlaen, sy’n rhoi syniad o faint o glirio ddigwyddodd yn ystod y 1960au.

Safle 11:

Tu ôl y Guildhall, ewch lawr Stryd y Coleg nes cyrraedd y maes parcio. Dyma Greenfield Square. Mae’r tŷ ar y dde wedi mynd er mwyn lledaenu’r fynedfa i’r maes parcio (11A). Mae’r tai ar y chwith yn dal i sefyll heddiw (11B).

Safle 12:

Dyma’r olygfa a dynnwyd o dde pella’r maes parcio gan edrych nôl at y tai yma. Dyma Sgwar Greenfield. Mae’n dangos y cawdel o gwmpas yr afon Mwldan (12A). Cliriwyd y tai er mwyn creu maes parcio (12B).

Safle 13:

Mae’r tŷ yn y pellter chwith yn y ffotograff blaenorol (12B) i’w gweld rhwng y rhesi o dai fan hyn (13A). Dyma Stryd y Felin. Roedd y felin gerllaw.
Dymchwelwyd y tai ar y ddwy ochr (13B).

Safle 14:

Os ewch nôl tuag at Theatr y Mwldan, troi i’r dde i fyny at y Stryd Fawr (Pendre yw’r darn yma) fe welwch y shop yma ar y gornel (14B).

Mae’r hen lun (14A) yn dangos Wil Pantcoch yn dal pen y ceffyl. Thomas Griffiths, groser a pherchennog y shop yw’r gŵr â’r barf gwyn a’r het. Ym 1871, roedd yn ddyn priod 39 oed. Roedd ganddo ef a’i wraig Eliza, dau, ac wedyn tri mab. Evan (Ianto) yr ieuengaf â’r mwstas a’r cap sydd o flaen y drws ffrynt.

Ochr draw’r shop safai’r Ysgol Gynradd, a dymchwelwyd yn y 1970au cynnar. Roedd y plant yn arfer mwynhau gweld Thomas yn taflu bwcedaid dyddiol o indiacorn i’r colomenod. Agorodd John Davies shop groser yma ym 1908. Ei fab Alwyn oedd yn gyfrifol am y shop ym 1962. Caeuwyd y shop ar 2 Chwefror 1985.

Safle 15:

Ymhellach ymlaen, fel mae’r Heol unffordd yn cychwyn ar hyd Feidrfair, ar yr ochr dde fe welwch y shop yma (15B).

Dyma shop Mapstone (ffrywthau a llysiau) yn y 1860au. Mae’r bocs post yn dal i sefyll (15A).

Safle 16:

I’r gogledd tuag at y Senotaff, fe welwch adeilad o’r 1960au, y Ganolfan Waith lleol (16B).

Lion Terrace oedd yr hen enw ar y tai fan hyn (16A). Stryd Napier yw’r heol sy’n arwain i ffwrdd tuag at yr Ysgol Gynradd.

Safle 17:

Os gerddwch ymlaen, heibio’r Senotaff ar eich ochr chwith ac wedyn at yr heol sy’n arwain at Gwbert fe welwch yr olygfa yma (17B).

Mae’r cae gwag ar y dde uwch i fyny, erbyn hyn yn cynnwys yr Eglwys Gatholig a agorwyd yn swyddogol ym 1970 (17A).

Safle 18:

Os wnewch chi droi 90 gradd rydych yn edrych ar hyd Heol Gwbert (18A). Ar y dde nawr fe welwch y Clwb Bowlio lleol a agorwyd ym 1980(18B).

William H. Howells

Posted in Aberteifi, Blog gwadd, Ein hoff ddogfennau, Ffotograffau, Sir Aberteifi | Tagged , , , | 1 Comment

Daeth muriau’r lle i’r llawr: Sir Aberteifi a Deddf Carchardai 1865

Rydym ni’n cyflwyno blog gwadd newydd gan Richard Ireland.


Hanesydd y gyfraith yw Richard W. Ireland a bu’n dysgu am flynyddoedd lawer ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae’n awdur amryw o erthyglau a llyfrau gan gynnwys ‘A Want of Order and Good Discipline’: Rules and Discretion in the Victorian Prison a ‘Land of White Gloves’?: A History of Crime and Punishment in Wales. Mae’n un o aelodau gwreiddiol pwyllgor Cymdeithas Hanes Cyfraith Cymru ac mae wedi cyfrannu sawl gwaith i raglenni teledu a radio.


Gofynnwyd i mi gyfrannu blog arall ar adeg pan oedd feirws COVID-19 yn gorfodi pob un ohonom i aros yn ein cartrefi. Heb fynediad at yr Archifau eu hunain nac ychwaith i lawer o fy neunydd ymchwil fy hunan, roeddwn ychydig yn betrus. Teimlai, i raddau, fel petawn mewn cell ar fy mhen fy hun (er, rwy’n gwybod digon am garchardai i weld bod datganiad o’r fath yn or-ddweud heb fod angen). Ond roedd fy meddwl yn troi at garcharu ac effaith un Ddeddf Seneddol yn benodol ar y sir.

Roedd Deddf Carchardai 1865 yn ddarn o ddeddfwriaeth ag iddo arwyddocâd mawr yn hanes cosb gyfreithiol. Gwelwyd chwyldro yn y modd yr oedd troseddwyr a gafwyd yn euog yn cael eu trin yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, a’r hen gosbau corfforol, cyhoeddus yn ildio i oruchafiaeth carchardai. Cyfyngwyd ar ddefnyddio’r gosb eithaf ar yr ystod eang flaenorol i achosion o lofruddiaethau yn unig; diflannodd y cyffion, y pilwri a’r fflangellu cyhoeddus, diddymwyd y ddedfryd o alltudio ym 1857. Dedfrydu i garchar oedd yn flaenllaw yn awr yn y system cyfiawnder troseddol.

Roedd carchardai wedi cael eu defnyddio ar gyfer troseddwyr er yr oesoedd canol er nad oeddynt, mewn theori o leiaf, ar gyfer y troseddau mwyaf difrifol; dienyddio oedd y gosb ar gyfer y rheiny. Cadwyd carchardai ym mhob sir a chawsent eu gweinyddu, eu hariannu a’u staffio’n lleol; ehangwyd hyn i Gymru ar ôl deddf Uno Harri’r VIIIfed. Yn ychwanegol at y Carchardai Sir hyn, bu agor palas brenhinol gynt, sef Bridewell, yn 1556 yn fodel ar gyfer haen arall o sefydliadau carcharu a rannai’r un enw â’r adeilad gwreiddiol weithiau, ond a ddaethant yn swyddogol i gael eu hadnabod yn ‘Houses of Correction’. Roedd y rhain yn caethiwo’r mân droseddwyr a’r segur tlawd ac yn eu gorfodi i weithio; roedd tlodi a throseddoldeb yn aml yn cael eu hystyried yn gyflyrau tebyg. Yn 1609 daeth darparu ‘House of Correction’ yn orfodol ar gyfer pob sir. Maes o law, codwyd un yn Aberteifi ac un arall yn Aberystwyth yn agos at y fan lle saif neuadd y farchnad heddiw.

Oherwydd fy stoc gyfyng o adnoddau ymchwil ar hyn o bryd, nid wyf yn gwybod union ddyddiadau codi’r adeiladau hyn (ond rwy’n amau mai’r un yn Aberteifi yw’r cynharaf), ond dim ond y naïf fyddai’n cymryd bod y statud wedi’i weithredu ar unwaith yn Sir Aberteifi. Fel y gwelwn, nid oedd y Sir uwchlaw amddifadu ei rhwymedigaethau cyfreithiol, yn enwedig os oedd hynny’n golygu cost ariannol. Yn y cyfamser, parhaodd Carchar y Sir i weithredu yn Aberteifi. Cymhlethir stori Aberystwyth gan y ffaith fod yr ‘House of Correction’ wedi cael ei adleoli ar adegau gwahanol. Ym 1799, er enghraifft, symudodd i safle ar Y Stryd Fawr (gweler y map). Rhoddir sylw i’r amryw leoliadau yn yr hanes ardderchog hwnnw o’r dref yn Born on a Perilous Rock gan W.J. Lewis.

Aberystwyth_town_plan_4669578 (3)

Gwelodd y chwyldro cosbi ar ddiwedd y ddeunawfed ganrif a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg nid yn unig fwy o garcharu ond mwy o ymyrraeth ar ran y llywodraeth ganolog wrth eu gweithredu. Agorodd y wladwriaeth ei sefydliadau ei hun hyd yn oed ar gyfer troseddwyr a oedd wedi cyflawni troseddau difrifol, a’r cyntaf o’r rhain oedd penydfa Millbank (‘Millbank Penitentiary’) yn 1816. Ymddangosodd rhagor wedi hynny. Ond roedd hyd yn oed Carchardai’r Sir yn cael eu cyffwrdd gan yr awydd i fod yn fodern ac unffurf fel y tystir gan weithgareddau llywodraeth leol. Ffurfiwyd yr Arolygiaeth Garchardai yn 1835 ac er bod sefydliadau lleol yn annibynnol o hyd, roeddent dan bwysau i gadw at safonau cyffredinol ac i weithredu trefn fwy unffurf. Wrth i amser fynd yn ei flaen, roedd yr ‘Houses of Correction’ yn dod yn sefydliadau llai amlwg i Garchardai’r Sir wrth i’r rhain ddatblygu fwy. Prin yw’r cofnodion o sefydliad Aberystwyth ond tynnodd Dr Skarżyńska fy sylw at rai dogfennau yng nghasgliad Roberts ac Evans yn yr Archifdy, gan gynnwys rhestr o’r deunydd yn y sefydliadau hyn fel y’i hatgynhyrchir yma.

RE.PS.5.1 Aber House of Correction inventory r

Er mai dogfen gryno, amlinellol yw hi, mae’n rhoi manylion diddorol am fywyd yn y sefydliad. Ochr yn ochr â’r llenyddiaeth grefyddol a’r cyffion dwylo, rydym yn gweld y cofnod am saith troell nyddu. Y rhain fyddai’r gwrthrychau a oedd yn gysylltiedig â gwaith gorfodol gan y rhai a garcharwyd. Roedd nyddu fel hyn yn cael ei arfer mewn sefydliadau eraill yng Nghymru, megis yn Ffordun a Maldwyn. Er nad oes dyddiad ar y rhestr, mae’n bosibl ei bod yn deillio o 1845 gan ei bod i’w gweld yn yr un casgliad â rhestr debyg arall sy’n ymwneud â Charchar a ‘House of Correction’ Aberteifi o’r flwyddyn honno. Mae methiant y ddogfen olaf hon i wahaniaethu rhwng y ddau sefydliad yn Aberteifi yn awgrymu eu bod, ar yr adeg honno, yn rhan o’r un cyfadeilad. Roedd y patrwm hwn yn gyffredin iawn mewn trefi eraill lle’r oedd Carchar y Sir yn cael ei gynnal, fel ag yr oedd gerllaw, er enghraifft, yn Sir Gaerfyrddin.

Yn 1865, ceisiodd y Ddeddf Carchardai osod mwy o safonau o ran unffurfiaeth ar sefydliadau’r sir. Cyn hyn, ceisiwyd dwyn perswâd, ond yn awr trowyd at orfodaeth. Roedd ‘House of Correction’ Aberystwyth yn nodedig am fod yn un o’r ychydig sefydliadau a gaewyd yn benodol gan y statud. Roedd rhwymedigaeth ar Garchar y Sir, yn sgil annifyrrwch diddymu cefnogaeth ariannol y llywodraeth, i wneud newidiadau penodol yn ôl y ddeddf a oedd yn cynnwys gofyniad i ddarparu celloedd ar wahân i droseddwyr yn hytrach na’r llety cymunol a fodolai o hyd mewn nifer o garchardai. Byddai Adroddiadau’r Arolygwyr ar y sefydliadau yn y cyfnod yn arwain at Ddeddf 1865 yn rhoi syniad am gyflwr yr adeiladau, ond oherwydd fy sefyllfa bresennol o orfod aros yn fy nghartref, nid wyf wedi gallu cael mynediad iddynt. Fodd bynnag, ni aeth awdurdodau Sir Aberteifi i’r drafferth na’r gost o ymgymryd â’r gwaith ar y Carchar. Aros yn eu hunfan a wnaethant. Amryfusedd o ran Deddf 1865 oedd ei methiant i ddarparu mewn unrhyw ffordd ar gyfer ffawd carcharorion pe byddai’r sefydliad yn cael ei gau. Yn 1877 daeth holl ystad carchardai Cymru a Lloegr o ran reolaeth y Swyddfa Gartref. Dan rwymedigaeth i Ddeddf 1865, ailadeiladodd Sir Gaerfyrddin ei charchar ei hun, gan fenthyg £15,000 i wneud hynny, ac fe’i cafodd ei hun yn y sefyllfa o orfod cymryd carcharorion o Sir Aberteifi ac o Sir Benfro. Dim ond ‘House of Correction’ Aberteifi oedd ar ôl: caewyd y Carchar, a oedd ar un adeg yn ddangosydd clir o statws sirol. Mae’n ymddangos i mi, ac rwy’n siŵr ei bod yn ymddangos felly i’r awdurdodau yng Nghaerfyrddin, eu bod yn cael eu cosbi yn sgil torcyfraith eu cymdogion!

Richard W. Ireland

Posted in Blog gwadd, Sir Aberteifi, Trosedd a Chosb | Tagged , , , , , , | Leave a comment

Fy hen fodryb Gwenol; hanes aderyn treigl

Rydym ni’n falch i gyflwyno blog gwadd gan Gretel McEwen, ymateb i ddarganfod albymau ei hen fodryb Gwenol yn ein casgliadau.


Y tu ôl i ddrysau gwydr Archifdy Ceredigion yn Aberystwyth ceir straeon personol a theuluol dirifedi. Maent yn cyrraedd mewn ffyrdd annisgwyl ac yn cael eu catalogio yn ofalus iawn a’u storio, gan obeithio gweld golau dydd unwaith eto.  Fy ymweliad cyntaf erioed ag Aberystwyth oedd dod i weld dau ddarn anghofiedig o hanes fy nheulu fy hun, y daethpwyd o hyd iddynt ar hap ar-lein – dau albwm o luniau a oedd wedi’u casglu â chariad gan fy hen fodryb Gwenol [cyf. WP/5/8 a WP/5/9]

IMG_0004blog

Toriad papur newydd yn esbonio’r rheswm dros enw ‘Gwenol’

Cafodd ei geni i’r teulu Satow, teulu diddorol a lliwgar. Roedd ei thad – Fedor Andrew Satow – yn farnwr yn y llysoedd apêl yn ninas Cairo, ac yn byw yno am hanner y flwyddyn a’r hanner arall yn Dolfriog Hall, Eryri.

IMG_0006blog

Dathlu bedydd Gwenol yn Nolfriog

Bu Ernest Satow, ei ewythr, yn byw yn Siapan am flynyddoedd lawer a bu’n Bennaeth Llysgenhadaeth Siapan rhwng 1895 a 1900.  Cafodd ei dderbyn yn llwyr gan ei gydweithwyr Siapaneaidd fel unigolyn cyfartal â nhw.  Priododd Ernest â dynes Siapaneaidd gydnabyddedig o’r teulu Samurai, Takeda Kane – ond doedden nhw ddim yn gallu priodi’n swyddogol gan ei fod ef yn ddiplomat Prydeinig.  Treuliodd Feder, yn yr un modd â’i ewythr, rai blynyddoedd yn gweithio fel cyfreithiwr ifanc yn y llysgenhadaeth Siapaneaidd cyn derbyn ei benodiad yng Nghairo.  Priododd ef â fy hen famgu brydferth, Adeline Akers-Douglas, merch is-iarll cyntaf Chilston.  Roedd yn briodas hapus a chawsant bedair merch, yr ail ohonynt oedd fy mam-gu, Joyce Adeline, a aned yng Nghairo.

Fel plentyn yn ymweld â’m mam-gu, amsugnais estheteg celf Siapaneaidd.  Roedd fy hen dadcu, Fedor Satow, wedi bod yn gasglwr arteffactau Siapaneaidd yn ystod ei gyfnod yn y llysgenhadaeth yn Tokyo, ac roedd fy mam-gu wedi etifeddu rhai ohonynt.  Ro’n i’n arfer ymdrochi’r crwbanod efydd yn y baddon ar gyfer adar, edmygu’r carp addurnol efydd gyda’r llygaid ifori ac eboni ac ro’n i wrth fy modd gyda cherfiadau’r netswce bach ifori oedd yn eistedd ar ben y ddesg. Flynyddoedd lawer yn ddiweddarach, drwy ffawd neu dynged, penderfynodd fy mab astudio’r iaith Siapanaeg, er nad oedd yn ymwybodol o’n cysylltiadau teuluol, a oedd wedi’u harchifo am hir yn atgofion fy mhlentyndod.  Erbyn hyn mae’n gweithio fel cyfreithiwr dwyieithog, gan weithio rhwng Lloegr a Tokyo, mae wedi priodi â merch Siapaneaidd a chanddynt ddau o blant hyfryd – adleisiau o Feder Satow, ei hen hen dad-cu ac Ernest Satow, ei hen hen ewythr.

WP.5.9.01

Plât llyfr Fedor Satow a llofnod Gwenol

Yn haf 2019 ar gyfer prosiect yn ymwneud â thecstilau, dechreuais ymchwilio i’m teulu Satow a’i gysylltiadau â Siapan.  Dechreuais ymgolli mewn lluniau; rhai wedi’u benthyca gan fy nghefnder, eraill y des o hyd iddynt ar-lein, ambell un yn yr albymau a oedd gennyf eisoes ac wrth gwrs yr albymau y des o hyd iddynt yn Archifdy Ceredigion.  Ysgrifennais at Ania Skarżyńska, un o’r archifyddion, gan esbonio fy niddordeb ynddynt.  Roedd ei hateb yn gynnes a chroesawgar ac roedd yn amlwg bod ganddi wir ddiddordeb i’m helpu.  Estynnodd wahoddiad agored i mi ymweld â’r archifdy.  Ym mis Medi, roedd fy ngŵr a minnau wedi cyrraedd Aberystwyth, ac yn cael ein croesawu gan wyntoedd yr hydref, ein chwistrellu gan ewyn hallt y môr ac yn lletya mewn gwesty oedd yn ein hatgoffa o wyliau glan môr delfrydol.

Dyna beth oedd eiliad, yn sefyll y tu allan i ddrysau gwydr yr Archifdy, yn teimlo braidd yn nerfus am gyfarfod â’m teulu unwaith eto, ond mewn lleoliad newydd.  Ces groeso mor gynnes ac roedd Ania mor hael gyda’i hamser a’i gwybodaeth.  Roedd y ddau albwm wedi’u rhoi yn yr archifdy ymhlith casgliad o bapurau teuluol Webley Parry – teulu-yng-nghyfraith David Heneker, gŵr fy hen fodryb Gwenol.  Y fflach newyddion cyntaf! Ail wraig David oedd Gwenol.  Do’n i ddim yn gwybod hyn.

Yr agoriad llygad nesaf oedd cael cyfarfod â’m hen dad-cu – do’n i erioed wedi gweld llun ohono.  Roedd Fedor wedi marw o wenwyn gwaed yn 49 mlwydd oed, gan adael fy hen fam-gu yn weddw trideg a thair blwydd oed gyda phedair merch fach, gyda’r ifancaf yn fabi, a aned y flwyddyn y bu ei thad farw.

IMG_0022blog

Roedd yr albymau yr oeddwn i wedi pori drwyddynt fel plentyn yn dangos fy mam-gu a’i chwiorydd yn chwarae yn yr ardd, yn marchogaeth ac yn eistedd mewn cert ar gyfer y ci, ond rhaid bod y lluniau wedi’u tynnu ar ôl i’w tad farw.  Felly roedd albymau Gwenol yn corddi teimladau emosiynol pwerus ynof. Am y tro cyntaf, deuthum wyneb yn wyneb â dyn yr oeddwn yn ei adnabod trwy storïau, yn hytrach na lluniau.  Roedd yn eistedd ar step yn yr ardd, yn magu Gwenol yn fabi ac mae’n amlwg ei fod yn dad a oedd wrth ei fodd.

IMG_0031blog

Ceir llun ohono’i hun hefyd yn fabi. Enw’r ffotograffydd yw ‘H. Hoffer.  Riga.’ Felly roedd y sibrydion ymhlith y teulu fod y Satows yn perthyn i linach o Rwsia yn wir!  Roedd teulu Fedor yn sicr wedi byw yn Riga, pan oedd yn fabi – rhan o Rwsia Imperialaidd ar y pryd. Roeddwn i’n hoff o lun o fy hen fam-gu yn fenyw ifanc yn eistedd yng ngardd Dolfriog, gyda Gwenol yn fabi yng nghrud y teulu.

IMG_0002blog

Rwy’n cofio’r crud hwn yn nhŷ fy mam-gu. Mae dau gyfeiriad ar gerdyn ymweld fy hen fam-gu – Kass-EL-Doubara, Cairo a Dolfriog, Penrhyndeudraeth, N. Cymru. Mae hwn yn stori ynddo’i hun am y teithiau rhwng Cymru a Chairo ddwywaith y flwyddyn, gyda phlant ifanc.  Nid tasg hawdd!

WP.5.9.01blog

Cerdyn ymweld Adeline Satow

Roedd gweld yr albymau yn brofiad pwerus.  Atgofion plentyndod, hanner storïau yr oeddwn yn eu cofio, a adroddwyd gan bobl nad ydynt yma mwyach, pob un yn dod yn fyw. Awgrymodd Ania fy mod yn tynnu lluniau, gan addo ffeindio amser ar ryw adeg i sganio’r holl gynnwys a’i anfon ataf ar ddisgiau. Caredigrwydd hynod ystyriol.

IMGblg

‘The Gwenol Book’, clawr yr albwm

Cyrhaeddodd y disgiau hynny yn ddiweddar a llwyddais i ail-fyw’r bore bendigedig hwnnw yn Archifdy Ceredigion yn cyfarfod fy nheulu trwy albymau coll. Gallaf, yn awr, rannu’r profiad hwnnw gyda fy nheulu fy hun, fel eu bod hwythau hefyd yn deall eu lle yn y teulu hwn o straeon lliwgar. Mae straeon a lluniau teuluol yn rhoi ymdeimlad o berthyn i ni, o’n lle mewn hanes, o wreiddiau ein hunaniaeth. Diolch!

Posted in Blog gwadd, Ein hoff ddogfennau | Tagged , , , , , | Leave a comment

‘Gobeithio fod ein llythyron yn dy gyrraedd di’: Profiadau Carcharor Rhyfel o Aberystwyth yng ngwersylloedd llafur y Japaneaid

Rydym yn falch i gyflwyno blog gwadd arall gan Dr. Lucy Smith


Mae gan Dr. Lucy Smith radd mewn Llenyddiaeth Saesneg a hefyd mewn Gweinyddiaeth Archifau ac astudiodd ffotograffiaeth Julia Margaret Cameron ar gyfer ei doethuriaeth. Mae ganddi ddiddordeb penodol mewn creu archifau ac yn y modd y caiff celfyddyd Oes Fictoria ei chynrychioli mewn llenyddiaeth. Yn ei hamser sbâr mae’n hoffi paentio, darganfod llefydd hanesyddol a dod o hyd i siopau llyfrau.


Er bod llawer o’r casgliadau mwyaf amlwg a geir mewn archifau lleol yn sôn am fywydau teuluoedd cefnog a thrigolion enwog, yn fynych iawn y cannoedd o gasgliadau bychain gan bobl gyffredin yw’r rhai sy’n cynnig y straeon mwyaf personol a theimladwy.

Ar ôl dychwelyd i wirfoddoli yn Archifau Ceredigion, cefais gasgliad bach hynod ddiddorol i weithio ag ef – papurau Ivor Tegwyn James (cyf. ADX/1712), gweithiwr rheilffordd o Aberystwyth a fwynheuai ysgrifennu a ffotograffiaeth ac a brofodd y gwersylloedd rhyfel ofnadwy a sefydlwyd gan Japan yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

O’m blaen yr oedd bocs – heb ei sortio – o ddogfennau swyddogol Ivor, ei lythyron personol a’i ffotograffau, a’m gwaith i oedd rhoi trefn ar yr hanes y tu ôl i’r casgliad a gwneud synnwyr o stori Ivor. Gan ddefnyddio dogfennau a llythyron o’r casgliad, deallais fod Ivor Tegwyn James wedi’i eni yn 1918 ac ef oedd mab ieuengaf Hugh Owen James, haearnwerthwr, a’i wraig Elizabeth. Dechreuodd Ivor weithio i Reilffordd y Great Western yn 1934 ac yntau’n bymtheg oed, ac roedd yn byw gyda’i deulu gerllaw’r orsaf yn Greenfield Street (Heol Cae Glas). Eitemau cynharaf y casgliad yw’r ffotograffau o Ivor yn llanc yn yr 1930au, ac mae i’w weld yn aml yn treulio amser gyda’i ffrindiau ac yn nofio yn y môr. Mae’r ffotograffau hyn wedi cael difrod oherwydd mae’n rhaid eu bod ym meddiant Ivor pan gafodd ei ddal gan y Japaneaid, a’i fod wedi’u cludo o un gwersyll i’r llall. Mae’n anodd dychmygu gwerth y lluniau hyn i Ivor pan oedd yn y gwersylloedd, a gafodd eu disgrifio ganddo’n hwyrach fel ‘uffern ar y ddaear’.

Ivor and friend on wall

ADX/1712/3/2: Llun – sydd wedi cael difrod – o Ivor James (chwith) a ffrind yn eistedd ar wal, tua’r 1930au.

Mae’r dogfennau milwrol sydd yn y casgliad yn dangos bod Ivor wedi ymrestru’n gynnar iawn, cyn i’r Rhyfel ddechrau hyd yn oed. Esbonia’n hwyrach fod hyn am fod pob dyn ugain neu un ar hugain mlwydd oed yn cael eu galw i fyny o flaen llaw ar gyfer eu chwe mis o wasanaeth milwrol.  Ugain oed oedd Ivor pan gafodd ei alw i fyny. Yn 1940, ar ôl chwe mis o hyfforddiant yng ngogledd Cymru, anfonwyd Ivor i Singapôr yn Lefftenant Magnelwr yn y Royal Artillery. Fel brodor o Aberystwyth, ymddengys iddo fynd am drochiad yn y môr yn Singapôr yn ddiymdroi.

Singapore beach

ADX/1712/3/20 Ivor James (gwaelod ar y chwith) a’i ffrindiau tra oeddent yn gwasanaethu yn Singapôr.

Fodd bynnag, daeth tro anffodus ar fyd pan ddaeth lluoedd Japan i Singapôr ym mis Chwefror 1942, gan orfodi lluoedd Prydain i ildio. Cymerwyd Ivor yn garcharor gyda milwyr eraill o Brydain ac Awstralia a dinasyddion Prydeinig. Fe’i anfonwyd i wersyll carcharorion rhyfel Changi ar Ynys Singapôr, sef gorsaf filwrol a ddefnyddiwd ynghynt gan Brydain ac a fu’n orsaf i Ivor pan aeth i Singapôr. Yn wyrthiol, mae’n ymddangos fod Ivor wedi llwyddo i ymdopi â’r digwyddiadau hyn drwy ysgrifennu amdanynt ac mae’r casgliad yn cynnwys cerdd am Frwydr Singapôr, yn ogystal â dyddiadur Ivor yn Garcharor Rhyfel rhwng 1942 ac 1943.

HM Transport Nevasa

ADX/1712/3/11 H.M. Transport “Nevasa”, y llong a gludodd Ivor i Singapôr. Ionawr 1940

Yn y dyddiadur hynod ddiddorol hwn byddai Ivor yn disgrifio’i fywyd dyddiol yn y gwersylloedd, a hynny mewn llawysgrifen fechan ar ddarnau o garden. Mae’n nodi’n rheolaidd y dognau bwyd a roddwyd iddo, a fyddai wedi bod yn bwysig iawn iddo. Yn fynych, pryd o fwyd oedd cwpanaid o reis a darnau o binafal. Gorfodwyd y carcharorion i wneud gwaith trwm ac mae’n cofnodi cael ei anfon i mewn i Singapôr yn un o fintai o weithwyr, gan aros yn yr ‘ysgol Tsieineaidd’. Mae hefyd yn cofnodi pyliau rheolaidd o salwch, gan gynnwys ‘mynd i ysbyty Roberts gyda dysentri’. Ar adegau eraill mynychodd angladd cyd-garcharorion a bu’n cludo stretsier. Hyd yn oed pan oedd yn cofnodi bywyd llwm y gwersyll, glynodd Ivor wrth ei atgofion o’i fywyd gartref. Mae’n cofnodi penblwyddi ei rieni a’i frodyr a’i chwiorydd ac ar 1 Mawrth 1943 cofnoda Ddydd Gŵyl Dewi, gan ysgrifennu ei fod wedi cwrdd â Roy Fisher fin nos yn y ‘Changi Palladium’, sef theatr y carcharorion rhyfel yn y carchar-wersyll, lle gwelodd Ivor gynhyrchiad o ddrama o’r enw ‘The Dover Road’. Noda yn ei ddyddiadur yn 1943 fod rhai carcharorion wedi cael eu hanfon ‘up country’. Ar ôl Mawrth 1943 daw’r dyddiadur i ben.

Ivor's Diary

ADX/1712/4/5 Tudalen o ddyddiadur y carcharor rhyfel Ivor James, 1942-1943

Wrth i’r digwyddiadau hyn fynd rhagddynt ar ochr arall y byd, roedd rhieni Ivor yn Aberystwyth yn daer am newyddion amdano. Gwelais mai craidd y casgliad oedd cyfres o lythyron a anfonwyd bob wythnos at Ivor oddi wrth ei rieni drwy wasanaeth post y Carcharorion Rhyfel. Ar ôl cwymp Singapôr yn 1942, dywedwyd wrth rieni Ivor ei fod ar goll ac y tybir ei fod wedi marw ond ymddengys eu bod nhw wedi dechrau ysgrifennu ato bob wythnos yn 1943 yn y gobaith prin y byddai’r llythyron yn ei gyrraedd. Mae darllen y rhain yn ddigon i dorri calon ac maent yn rhoi darlun o’r sefyllfa a oedd ohoni i deuluoedd nad oedd yn gallu gwneud dim ond aros am ryw newydd. Mewn llythyr nodweddiadol a ysgrifennwyd ar 9 Mawrth 1943, ysgrifenna tad Ivor, ‘We are still without any news of you and we trust that our letters are reaching you […] and have placed our confidence in your safe keeping in the one that rules all’. Mae rhieni Ivor yn aml yn ei annog i ‘barhau i wenu’ ac yn galw ar Dduw i’w amddiffyn. Mae’r llythyron hyn yn deimladwy iawn, yn enwedig pan fo’r rhieni yn cynnwys y newydd fod brawd hŷn Ivor, Hubert, wedi marw mewn damwain awyren yn Swydd Lincoln ym mis Mai 1943 ac yntau yn y Llu Awyr. Yn ôl llythyron blaenorol roedd Hubert yn pryderu’n fawr am ei les. Wrth i’r llythyron fynd rhagddynt, mae gwybodaeth am Garcharorion Rhyfel yn y Dwyrain Pell yn dechrau cyrraedd o dipyn i beth ac mae Hugh James yn ysgrifennu, ‘we are very nervy and excited as news came through last night that Roy Fisher from the GPO was a prisoner in Malaya’. Dyma’r un dyn y cyfarfu Ivor ag e yn y Changi Palladium ar Ddydd Gŵyl Dewi dim ond deufis ynghynt. Fodd bynnag, maen nhw’n parhau i aros am newyddion, gan ysgrifennu ym mis Mai 1943 fod y ‘suspense of not having any news regarding you is a heavy burden […] we have no special news to tell and if we had we would not be allowed to put it down’.

Parents Letters

ADX/1712/2 (rhan): Llythyron a anfonwyd gan rieni Ivor drwy wasanaeth post y Carcharorion Rhyfel, 1943. Sylwer bod pob un wedi’i agor gan ‘archwiliwr’ Prydeinig.

Yn y cyfamser, toc ar ôl i’r dyddiadur orffen yn ôl pob tebyg, anfonwyd Ivor James o Singapôr i adeiladu’r rheilffordd rhwng Byrma a Gwlad Thai, sef y ‘Rheilffordd Angau’ lle bu farw miloedd o garcharorion y Cynghreiriaid a llafurwyr cyffredin wrth ei adeiladu. Symudwyd Ivor o wersyll i wersyll a byddai’n cael ond cwpanaid o reis y dydd. Roedd yn sâl o achos diffyg maeth, yn methu gweithio, hyd yn oed pan fyddai ceidwaid Japaneaidd y carchar yn ei guro, a dim ond ar ôl i un Capten Diver sefyll lan drosto y llwyddodd i gerdded drwy’r jwngwl i wersyll-ysbyty. Ar ôl cael profiadau erchyll, cyfarfu â dyn o Aberystwyth a weithiai yn ffreutur yr ysbyty ac a roddai ddognau ychwanegol o fwyd iddo. [1] Hyd yn oed yn yr amgylchiadau gwaethaf, ymddengys mai gwir yw’r gair – lle bynnog y byddoch yn y byd, byddwch yn cwrdd â phobl o Aberystwyth!

Ym mis Medi 1943, ysgrifennodd rhieni Ivor eu bod wedi derbyn ei garden, o’r diwedd. ‘How happy we are after the good news’. Efallai mai’r garden hon yw’r neges y mae Ivor yn cyfeirio ati yn ei ddyddiadur, a anfonwyd ym mis Chwefror 1943. Nid oedd hawl gan y neges i fod yn hirach na 24 gair. Roedd lluoedd Japan yn araf iawn yn anfon negeseuon y carcharorion rhyfel adre ac yn dosbarthu’r post a gyrhaeddai iddynt. Derbyniodd Ivor y rhan fwyaf o’r negeseuon dros flwyddyn ar ôl iddynt gael eu hanfon, a chofnododd y dyddiadau’n fanwl gywir ar yr amlenni. Profiad anodd mae’n rhaid oedd darllen am farwolaeth ei frawd dros flwyddyn ar ôl ei golli. Trosglwyddwyd Ivor yn ôl i wersyll carcharorion rhyfel Changi ar ôl adeiladu’r rheilffordd ac yno, mae’n rhaid, y derbyniodd y llythyron yn 1944.

Mae’r ohebiaeth yn gorffen gyda llu o delegramau a anfonwyd gan rieni a ffrindiau Ivor yn dilyn y newydd ei fod yn dychwelyd adre. Ar ôl i’r rhyfel orffen ac i’r gwersylloedd gael eu rhyddhau, cludwyd Ivor i ysbyty yn Bangalore, India. Anfonodd lythyr at ei rieni a anfonodd delegram yn ôl i Lundain i ddweud ‘Happy to hear that you are alright anxiously waiting your arrival love = parents’. Yn ei erthygl ar gyfer 50fed penblwydd Diwrnod ‘VE’, ysgrifennodd Ivor fod criw enfawr o bobl yno i’w groesawu pan gyrhaeddodd orsaf Aberystwyth ym mis Tachwedd 1945, ac roedd addurniadau ar hyd stryd ei gartref.

Serch hynny, nid oedd yn ddychweliad hawdd am fod y cofnodion yn dangos fod Ivor wedi cael niwed yn sgil ei brofiadau a derbyniodd lwfans pensiwn anabl hyd 1953. Ceisiodd hawlio am eiddo a gollodd ar adeg yr ildio yn Singapôr, gan gynnwys watsh aur a roddwyd iddo gan ei rieni ac albwm lluniau a brynwyd yn Singapôr. Aeth yn ôl i weithio ar y rheilffordd fel Guard yng ngorsaf Aberystwyth, a gwnaeth hyn hyd nes iddo ymddeol. Drwy gydol ei fywyd parhaodd yn aelod o’r Japanese Labour Camp Survivors’ Association of Great Britain.

Un o’r eitemau hyfrytaf yn y casgliad yw’r ffotograff hwn o Ivor a’i wraig Olwen ar ddiwrnod eu priodas yn 1950. Mae’r llun yn llawn arwyddocâd o achos yr hyn a ddigwyddodd. Er ei fod yn dangos yr effeithiau corfforol yn sgil profiad Ivor yn garcharor rhyfel, mae’r llun hwn, sydd mewn cyflwr da iawn, hefyd yn dal llawenydd y diwrnod a’r dechreuad newydd.

Wedding day

ADX/1712/3/24: Ivor Tegwyn James ac Olwen Roberts ar ddiwrnod eu priodas, haf 1950.

 

Posted in Aberystwyth, Blog gwadd, Yr Ail Ryfel Byd | Leave a comment

Hen Siwtces Tolciog yn yr Atig: Archwilio Eich Archif Eich Hun

Enw’r ymgyrch eleni yng Ngheredigion yw ‘Hen Siwtces Tolciog yn yr Atig’. Y bwriad yw cael pobl i roi gwerth ar eu harchifau personol. Mae’r teitl yn cyfeirio at y trysorau anghofiedig sydd gan lawer o bobl yn cwato yn yr atig neu o dan y gwely.

Mae’r ymgyrch am i bobl y sir ystyried a pharchu’r dogfennau sy’n cwato yn y corneli hyn a dechrau sgwrs am y syniad o beidio â thaflu popeth pan fyddwn ni’n symud tŷ neu’n gwacáu hen dŷ.

Mae materion emosiynol a moesol dan sylw. Pam ydym ni fel pobl yn cadw rhai pethau? O dan ba amgylchiadau y mae’n briodol i archifau personol a phreifat y teulu gael eu rhoi mewn archifdy?

Bwriad Archifdy Ceredigion yw defnyddio casgliadau sy’n tarddu o ‘hen siwtcesys’ y teitl i edrych ar botensial archifau teuluoedd nid yn unig er budd y teulu ei hun ond er budd y gymuned ehangach.

Mae Archwilio Eich Archif yn ymgyrch ledled y DU ac Iwerddon sy’n cael ei rhedeg gan y Gymdeithas Archifau a Chofnodion. Ei nod yw arddangos y pethau gorau am archifau a gwasanaethau archifau a hynny i ystod eang o ddarpar ddefnyddwyr yn ogystal â’r rhai sy’n eu defnyddio ar hyn o bryd.

Archwiliwch raglen yr wythnos (ar y gweill!), ymunwch â ni yn y Bandstand eto ac Archwiliwch Eich Archif Eich Hun!

Posted in Archifdy Ceredigion, Archwilio Eich Archif | Tagged | Leave a comment