Ceredigion Crest (colour)Croeso i flog swyddogol Archifdy Ceredigion.

Mae Archifdy Ceredigion yn rhan o Gyngor Sir Ceredigion.

Pe byddai’n well gennych ei ddarllen yn Saesneg, cliciwch yma. Ewch i’r dudalen Amdanom Ni i gael manylion am y ffordd yr ydym yn rhoi ein Polisi Iaith Gymraeg ar waith ar y cyfryngau cymdeithasol.


Posted in Uncategorized

‘Gobeithio fod ein llythyron yn dy gyrraedd di’: Profiadau Carcharor Rhyfel o Aberystwyth yng ngwersylloedd llafur y Japaneaid

Rydym yn falch i gyflwyno blog gwadd arall gan Dr. Lucy Smith


Mae gan Dr. Lucy Smith radd mewn Llenyddiaeth Saesneg a hefyd mewn Gweinyddiaeth Archifau ac astudiodd ffotograffiaeth Julia Margaret Cameron ar gyfer ei doethuriaeth. Mae ganddi ddiddordeb penodol mewn creu archifau ac yn y modd y caiff celfyddyd Oes Fictoria ei chynrychioli mewn llenyddiaeth. Yn ei hamser sbâr mae’n hoffi paentio, darganfod llefydd hanesyddol a dod o hyd i siopau llyfrau.


Er bod llawer o’r casgliadau mwyaf amlwg a geir mewn archifau lleol yn sôn am fywydau teuluoedd cefnog a thrigolion enwog, yn fynych iawn y cannoedd o gasgliadau bychain gan bobl gyffredin yw’r rhai sy’n cynnig y straeon mwyaf personol a theimladwy.

Ar ôl dychwelyd i wirfoddoli yn Archifau Ceredigion, cefais gasgliad bach hynod ddiddorol i weithio ag ef – papurau Ivor Tegwyn James (cyf. ADX/1712), gweithiwr rheilffordd o Aberystwyth a fwynheuai ysgrifennu a ffotograffiaeth ac a brofodd y gwersylloedd rhyfel ofnadwy a sefydlwyd gan Japan yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

O’m blaen yr oedd bocs – heb ei sortio – o ddogfennau swyddogol Ivor, ei lythyron personol a’i ffotograffau, a’m gwaith i oedd rhoi trefn ar yr hanes y tu ôl i’r casgliad a gwneud synnwyr o stori Ivor. Gan ddefnyddio dogfennau a llythyron o’r casgliad, deallais fod Ivor Tegwyn James wedi’i eni yn 1918 ac ef oedd mab ieuengaf Hugh Owen James, haearnwerthwr, a’i wraig Elizabeth. Dechreuodd Ivor weithio i Reilffordd y Great Western yn 1934 ac yntau’n bymtheg oed, ac roedd yn byw gyda’i deulu gerllaw’r orsaf yn Greenfield Street (Heol Cae Glas). Eitemau cynharaf y casgliad yw’r ffotograffau o Ivor yn llanc yn yr 1930au, ac mae i’w weld yn aml yn treulio amser gyda’i ffrindiau ac yn nofio yn y môr. Mae’r ffotograffau hyn wedi cael difrod oherwydd mae’n rhaid eu bod ym meddiant Ivor pan gafodd ei ddal gan y Japaneaid, a’i fod wedi’u cludo o un gwersyll i’r llall. Mae’n anodd dychmygu gwerth y lluniau hyn i Ivor pan oedd yn y gwersylloedd, a gafodd eu disgrifio ganddo’n hwyrach fel ‘uffern ar y ddaear’.

Ivor and friend on wall

ADX/1712/3/2: Llun – sydd wedi cael difrod – o Ivor James (chwith) a ffrind yn eistedd ar wal, tua’r 1930au.

Mae’r dogfennau milwrol sydd yn y casgliad yn dangos bod Ivor wedi ymrestru’n gynnar iawn, cyn i’r Rhyfel ddechrau hyd yn oed. Esbonia’n hwyrach fod hyn am fod pob dyn ugain neu un ar hugain mlwydd oed yn cael eu galw i fyny o flaen llaw ar gyfer eu chwe mis o wasanaeth milwrol.  Ugain oed oedd Ivor pan gafodd ei alw i fyny. Yn 1940, ar ôl chwe mis o hyfforddiant yng ngogledd Cymru, anfonwyd Ivor i Singapôr yn Lefftenant Magnelwr yn y Royal Artillery. Fel brodor o Aberystwyth, ymddengys iddo fynd am drochiad yn y môr yn Singapôr yn ddiymdroi.

Singapore beach

ADX/1712/3/20 Ivor James (gwaelod ar y chwith) a’i ffrindiau tra oeddent yn gwasanaethu yn Singapôr.

Fodd bynnag, daeth tro anffodus ar fyd pan ddaeth lluoedd Japan i Singapôr ym mis Chwefror 1942, gan orfodi lluoedd Prydain i ildio. Cymerwyd Ivor yn garcharor gyda milwyr eraill o Brydain ac Awstralia a dinasyddion Prydeinig. Fe’i anfonwyd i wersyll carcharorion rhyfel Changi ar Ynys Singapôr, sef gorsaf filwrol a ddefnyddiwd ynghynt gan Brydain ac a fu’n orsaf i Ivor pan aeth i Singapôr. Yn wyrthiol, mae’n ymddangos fod Ivor wedi llwyddo i ymdopi â’r digwyddiadau hyn drwy ysgrifennu amdanynt ac mae’r casgliad yn cynnwys cerdd am Frwydr Singapôr, yn ogystal â dyddiadur Ivor yn Garcharor Rhyfel rhwng 1942 ac 1943.

HM Transport Nevasa

ADX/1712/3/11 H.M. Transport “Nevasa”, y llong a gludodd Ivor i Singapôr. Ionawr 1940

Yn y dyddiadur hynod ddiddorol hwn byddai Ivor yn disgrifio’i fywyd dyddiol yn y gwersylloedd, a hynny mewn llawysgrifen fechan ar ddarnau o garden. Mae’n nodi’n rheolaidd y dognau bwyd a roddwyd iddo, a fyddai wedi bod yn bwysig iawn iddo. Yn fynych, pryd o fwyd oedd cwpanaid o reis a darnau o binafal. Gorfodwyd y carcharorion i wneud gwaith trwm ac mae’n cofnodi cael ei anfon i mewn i Singapôr yn un o fintai o weithwyr, gan aros yn yr ‘ysgol Tsieineaidd’. Mae hefyd yn cofnodi pyliau rheolaidd o salwch, gan gynnwys ‘mynd i ysbyty Roberts gyda dysentri’. Ar adegau eraill mynychodd angladd cyd-garcharorion a bu’n cludo stretsier. Hyd yn oed pan oedd yn cofnodi bywyd llwm y gwersyll, glynodd Ivor wrth ei atgofion o’i fywyd gartref. Mae’n cofnodi penblwyddi ei rieni a’i frodyr a’i chwiorydd ac ar 1 Mawrth 1943 cofnoda Ddydd Gŵyl Dewi, gan ysgrifennu ei fod wedi cwrdd â Roy Fisher fin nos yn y ‘Changi Palladium’, sef theatr y carcharorion rhyfel yn y carchar-wersyll, lle gwelodd Ivor gynhyrchiad o ddrama o’r enw ‘The Dover Road’. Noda yn ei ddyddiadur yn 1943 fod rhai carcharorion wedi cael eu hanfon ‘up country’. Ar ôl Mawrth 1943 daw’r dyddiadur i ben.

Ivor's Diary

ADX/1712/4/5 Tudalen o ddyddiadur y carcharor rhyfel Ivor James, 1942-1943

Wrth i’r digwyddiadau hyn fynd rhagddynt ar ochr arall y byd, roedd rhieni Ivor yn Aberystwyth yn daer am newyddion amdano. Gwelais mai craidd y casgliad oedd cyfres o lythyron a anfonwyd bob wythnos at Ivor oddi wrth ei rieni drwy wasanaeth post y Carcharorion Rhyfel. Ar ôl cwymp Singapôr yn 1942, dywedwyd wrth rieni Ivor ei fod ar goll ac y tybir ei fod wedi marw ond ymddengys eu bod nhw wedi dechrau ysgrifennu ato bob wythnos yn 1943 yn y gobaith prin y byddai’r llythyron yn ei gyrraedd. Mae darllen y rhain yn ddigon i dorri calon ac maent yn rhoi darlun o’r sefyllfa a oedd ohoni i deuluoedd nad oedd yn gallu gwneud dim ond aros am ryw newydd. Mewn llythyr nodweddiadol a ysgrifennwyd ar 9 Mawrth 1943, ysgrifenna tad Ivor, ‘We are still without any news of you and we trust that our letters are reaching you […] and have placed our confidence in your safe keeping in the one that rules all’. Mae rhieni Ivor yn aml yn ei annog i ‘barhau i wenu’ ac yn galw ar Dduw i’w amddiffyn. Mae’r llythyron hyn yn deimladwy iawn, yn enwedig pan fo’r rhieni yn cynnwys y newydd fod brawd hŷn Ivor, Hubert, wedi marw mewn damwain awyren yn Swydd Lincoln ym mis Mai 1943 ac yntau yn y Llu Awyr. Yn ôl llythyron blaenorol roedd Hubert yn pryderu’n fawr am ei les. Wrth i’r llythyron fynd rhagddynt, mae gwybodaeth am Garcharorion Rhyfel yn y Dwyrain Pell yn dechrau cyrraedd o dipyn i beth ac mae Hugh James yn ysgrifennu, ‘we are very nervy and excited as news came through last night that Roy Fisher from the GPO was a prisoner in Malaya’. Dyma’r un dyn y cyfarfu Ivor ag e yn y Changi Palladium ar Ddydd Gŵyl Dewi dim ond deufis ynghynt. Fodd bynnag, maen nhw’n parhau i aros am newyddion, gan ysgrifennu ym mis Mai 1943 fod y ‘suspense of not having any news regarding you is a heavy burden […] we have no special news to tell and if we had we would not be allowed to put it down’.

Parents Letters

ADX/1712/2 (rhan): Llythyron a anfonwyd gan rieni Ivor drwy wasanaeth post y Carcharorion Rhyfel, 1943. Sylwer bod pob un wedi’i agor gan ‘archwiliwr’ Prydeinig.

Yn y cyfamser, toc ar ôl i’r dyddiadur orffen yn ôl pob tebyg, anfonwyd Ivor James o Singapôr i adeiladu’r rheilffordd rhwng Byrma a Gwlad Thai, sef y ‘Rheilffordd Angau’ lle bu farw miloedd o garcharorion y Cynghreiriaid a llafurwyr cyffredin wrth ei adeiladu. Symudwyd Ivor o wersyll i wersyll a byddai’n cael ond cwpanaid o reis y dydd. Roedd yn sâl o achos diffyg maeth, yn methu gweithio, hyd yn oed pan fyddai ceidwaid Japaneaidd y carchar yn ei guro, a dim ond ar ôl i un Capten Diver sefyll lan drosto y llwyddodd i gerdded drwy’r jwngwl i wersyll-ysbyty. Ar ôl cael profiadau erchyll, cyfarfu â dyn o Aberystwyth a weithiai yn ffreutur yr ysbyty ac a roddai ddognau ychwanegol o fwyd iddo. [1] Hyd yn oed yn yr amgylchiadau gwaethaf, ymddengys mai gwir yw’r gair – lle bynnog y byddoch yn y byd, byddwch yn cwrdd â phobl o Aberystwyth!

Ym mis Medi 1943, ysgrifennodd rhieni Ivor eu bod wedi derbyn ei garden, o’r diwedd. ‘How happy we are after the good news’. Efallai mai’r garden hon yw’r neges y mae Ivor yn cyfeirio ati yn ei ddyddiadur, a anfonwyd ym mis Chwefror 1943. Nid oedd hawl gan y neges i fod yn hirach na 24 gair. Roedd lluoedd Japan yn araf iawn yn anfon negeseuon y carcharorion rhyfel adre ac yn dosbarthu’r post a gyrhaeddai iddynt. Derbyniodd Ivor y rhan fwyaf o’r negeseuon dros flwyddyn ar ôl iddynt gael eu hanfon, a chofnododd y dyddiadau’n fanwl gywir ar yr amlenni. Profiad anodd mae’n rhaid oedd darllen am farwolaeth ei frawd dros flwyddyn ar ôl ei golli. Trosglwyddwyd Ivor yn ôl i wersyll carcharorion rhyfel Changi ar ôl adeiladu’r rheilffordd ac yno, mae’n rhaid, y derbyniodd y llythyron yn 1944.

Mae’r ohebiaeth yn gorffen gyda llu o delegramau a anfonwyd gan rieni a ffrindiau Ivor yn dilyn y newydd ei fod yn dychwelyd adre. Ar ôl i’r rhyfel orffen ac i’r gwersylloedd gael eu rhyddhau, cludwyd Ivor i ysbyty yn Bangalore, India. Anfonodd lythyr at ei rieni a anfonodd delegram yn ôl i Lundain i ddweud ‘Happy to hear that you are alright anxiously waiting your arrival love = parents’. Yn ei erthygl ar gyfer 50fed penblwydd Diwrnod ‘VE’, ysgrifennodd Ivor fod criw enfawr o bobl yno i’w groesawu pan gyrhaeddodd orsaf Aberystwyth ym mis Tachwedd 1945, ac roedd addurniadau ar hyd stryd ei gartref.

Serch hynny, nid oedd yn ddychweliad hawdd am fod y cofnodion yn dangos fod Ivor wedi cael niwed yn sgil ei brofiadau a derbyniodd lwfans pensiwn anabl hyd 1953. Ceisiodd hawlio am eiddo a gollodd ar adeg yr ildio yn Singapôr, gan gynnwys watsh aur a roddwyd iddo gan ei rieni ac albwm lluniau a brynwyd yn Singapôr. Aeth yn ôl i weithio ar y rheilffordd fel Guard yng ngorsaf Aberystwyth, a gwnaeth hyn hyd nes iddo ymddeol. Drwy gydol ei fywyd parhaodd yn aelod o’r Japanese Labour Camp Survivors’ Association of Great Britain.

Un o’r eitemau hyfrytaf yn y casgliad yw’r ffotograff hwn o Ivor a’i wraig Olwen ar ddiwrnod eu priodas yn 1950. Mae’r llun yn llawn arwyddocâd o achos yr hyn a ddigwyddodd. Er ei fod yn dangos yr effeithiau corfforol yn sgil profiad Ivor yn garcharor rhyfel, mae’r llun hwn, sydd mewn cyflwr da iawn, hefyd yn dal llawenydd y diwrnod a’r dechreuad newydd.

Wedding day

ADX/1712/3/24: Ivor Tegwyn James ac Olwen Roberts ar ddiwrnod eu priodas, haf 1950.

 

Posted in Aberystwyth, Blog gwadd, Yr Ail Ryfel Byd | Leave a comment

Hen Siwtces Tolciog yn yr Atig: Archwilio Eich Archif Eich Hun

Enw’r ymgyrch eleni yng Ngheredigion yw ‘Hen Siwtces Tolciog yn yr Atig’. Y bwriad yw cael pobl i roi gwerth ar eu harchifau personol. Mae’r teitl yn cyfeirio at y trysorau anghofiedig sydd gan lawer o bobl yn cwato yn yr atig neu o dan y gwely.

Mae’r ymgyrch am i bobl y sir ystyried a pharchu’r dogfennau sy’n cwato yn y corneli hyn a dechrau sgwrs am y syniad o beidio â thaflu popeth pan fyddwn ni’n symud tŷ neu’n gwacáu hen dŷ.

Mae materion emosiynol a moesol dan sylw. Pam ydym ni fel pobl yn cadw rhai pethau? O dan ba amgylchiadau y mae’n briodol i archifau personol a phreifat y teulu gael eu rhoi mewn archifdy?

Bwriad Archifdy Ceredigion yw defnyddio casgliadau sy’n tarddu o ‘hen siwtcesys’ y teitl i edrych ar botensial archifau teuluoedd nid yn unig er budd y teulu ei hun ond er budd y gymuned ehangach.

Mae Archwilio Eich Archif yn ymgyrch ledled y DU ac Iwerddon sy’n cael ei rhedeg gan y Gymdeithas Archifau a Chofnodion. Ei nod yw arddangos y pethau gorau am archifau a gwasanaethau archifau a hynny i ystod eang o ddarpar ddefnyddwyr yn ogystal â’r rhai sy’n eu defnyddio ar hyn o bryd.

Archwiliwch raglen yr wythnos (ar y gweill!), ymunwch â ni yn y Bandstand eto ac Archwiliwch Eich Archif Eich Hun!

Posted in Archifdy Ceredigion, Archwilio Eich Archif | Tagged | Leave a comment

Arsenig, Ymddygiad Anllad ac Arbenigwr

Rydym ni’n cyflwyno blog gwadd newydd gan Richard Ireland.


Hanesydd y gyfraith yw Richard W. Ireland a bu’n dysgu am flynyddoedd lawer ym Mhrifysgol Aberystwyth. Mae’n awdur amryw o erthyglau a llyfrau gan gynnwys ‘A Want of Order and Good Discipline’: Rules and Discretion in the Victorian Prison a ‘Land of White Gloves’?: A History of Crime and Punishment in Wales. Mae’n un o aelodau gwreiddiol pwyllgor Cymdeithas Hanes Cyfraith Cymru ac mae wedi cyfrannu sawl gwaith i raglenni teledu a radio.


‘Does dim byd gwell na ffeil ‘Amrywiol’. Er bod cofnodion llysoedd yn cynnwys amrywiaeth eang o ran eu cynnwys, maen nhw, o ran eu cynllun, yn debyg iawn yn fynych. Mae’n bleser cael amrywiaeth. Pan wnaeth Archifydd y Sir dynnu fy sylw at RE/PS/5/1, ffeil lwyd ddi-nod yr olwg, cafodd fy chwilfrydedd ei ennyn gan yr hyn a oedd y tu mewn iddi. Roedd ynddi nifer o ddogfennau cyfreithiol, rhestrau rheithgorau, derbynebau, dogfennau trosglwyddo carcharorion, ac ati. Ond yr hyn a daniodd fy niddordeb yn fwy na dim oedd llythyr dyddiedig y 19eg o Ionawr, 1851, ynghylch archwilio tebot a’r ffaith fod olion arsenig wedi’u canfod yn ei big. Daw’r llythyr i’r casgliad, “I have therefore no doubt that great care was taken to clean the pot and throw out all the contents and it is only from the ignorance of the person as to the properties of Arsenic that my discovery is owing”. Ar waelod y llythyr yr oedd llofnod William Herapath o Fryste.

RE.PS.5.1 Herepath letter

Roeddwn yn gyfarwydd, mewn ffordd o siarad, â Herapath (mewn ambell i ffynhonnell sillefir ei enw’n anghywir ar ffurf “Herepath”). Yn fy ngwaith ymchwil i garcharorion carchar Caerfyrddin des ar draws ei enw fel un yr ymgynghorwyd ag ef yn achos Elizabeth Rees yn 1864, a gyhuddwyd o lofruddio’i mab, ac yn achos yr ecsentrig Ann Matthews, a oedd wedi dwyn o’r Swyddfa Bost ac a ddedfrydwyd i’w halltudio yn 1849. Roedd yr achos cyntaf yn ymwneud â gwenwyno â ffosfforws, ac fel arbenigwr ar wenwyno y gwnaeth Herapath – a ddisgrifiodd ei hun mewn un achos fel “fferyllydd athronyddol” – ei enw. Yn sgil ei arbenigrwydd yn y maes hwn, deuai cyfres ddi-baid o focsys i’w gyfeiriad ym Mryste yn cynnwys stumogau wedi’u torri allan. Rhoddodd dystiolaeth yn yr achos mwyaf enwog o’r holl achosion o wenwyno yn Oes Victoria, sef un William Palmer, “Gwenwynwr Rugeley”, yn 1856, a rhoddai ei farn hefyd ar lawysgrifen ac mewn achosion o dagu. Yn wir, mae nifer o achosion o Gymru yn cyfeirio at ei waith ymchwil, naill ai fel tyst yn y llys neu mewn adroddiadau dogfennol. Er enghraifft, mewn achos o lofruddiaeth yng Nghasnewydd yn 1845, achos yng Nghrucywel yn 1849, achos arall yng Ngheredigion (un Jane Davies) yn 1861, ac achos o ladd plentyn yn Nhrefynwy yn 1855, a hyd yn oed mewn achos tybiedig o wenwyno moch ym Mhen-y-bont ar Ogwr yn 1847. Roedd ei enw wedi mynd ar led i’r graddau, pan drafodwyd achos marwolaeth ddiweddar y Tsar mewn cyfarfod am Ryfel y Crimea ym Mryste yn 1855, gwaeddodd rhywun o’r llawr, “Anfonwch ei stumog at Herepath a dywedith e wrthoch chi”!

ADX1714r

Roedd arlliw o Agatha Christie yn perthyn i “Achos y Tebot Gwenwyn” ac enynnodd hyn fy niddordeb, felly troais at adroddiadau papur newydd o achos Elizabeth Jones, a gyhuddwyd o lofruddio’i mam-yng-nghyfraith drwy ei gwenwyno ger Pontrhydfendigaid. Canfuwyd bod yr achos yn un hynod yn ogystal ag un hynod o ddiddorol. Wrth ddewis y rheithgor rhoddwyd sawl her gerbron er mwyn i reithgor a oedd yn deall Saesneg a Chymraeg fedru clywed yr achos. Mae hyn yn nodedig oherwydd roedd achosion y brawdlysoedd yn cael eu cynnal yn ddieithriad yn Saesneg, wrth gwrs. Yr wyf wedi dadlau mewn man arall fod anallu llawer o reithgorau yn y Gymru wledig i ddeall yr iaith honno yn gyfrifol yn rhannol am yr enw a gawsant am gyflwyno rheithfarnau a oedd yn groes i’r dystiolaeth. Yn yr achosion hynny lle’r oedd y diffynnydd neu’r tystion yn siarad Cymraeg yn unig, cyflogwyd cyfieithydd yn fynych i gynorthwyo’r llys. Fodd bynnag, nid wyf wedi dod ar draws achos arall lle bwriwyd ati o’r cychwyn i sicrhau a dewis yn bwrpasol reithgor dwyieithog.

Roedd y llys dan ei sang (roedd achosion o wenwyno yn gyffredinol yn denu cynulleidfa fawr) ac roedd yr olygfa a wynebai’r rheithgor ac oriel y cyhoedd yn un hynod. Caniatawyd i’r diffynnydd “gwelw ac eiddil ei golwg” eistedd yn y doc, a’i gŵr yn sefyll o flaen y doc a dau feddyg gerllaw. Roedd ei mam-yng-nghyfraith, Anne Jones, wedi marw ac roedd arwyddion o wenwyn yn amlwg yn y corff ar ôl i Herapath ei archwilio. Roedd dau dyst allweddol, John Jones a Jane Davies, wedi tystio bod y diffynnydd wedi gofyn iddynt brynu gwenwyn a’i bod wedi mynegi ei bwriad i ladd Anne oherwydd ofnai y byddai’n gwerthu’r fferm ac y byddai hi Elizabeth yn ddigartref o ganlyniad. Daeth John Jones o hyd i’r tebot mewn clawdd ond honnwyd ei fod wedi crybwyll hynny’n unig ar ôl dioddef ymosodiad gan grŵp o ddynion. Tystiodd Jane Davies iddi gael breuddwyd ac ynddi fe’i rhybuddiwyd i beidio ag ôl y gwenwyn. Roedd yr achos yn erbyn Elizabeth yn dibynnu ar hygrededd y ddau dyst hyn.

IMG_9170

Roedd tystiolaeth John Jones yn fregus am iddo fethu â chyfeirio’n wreiddiol at faterion yr oedd bellach yn tystio yn eu cylch yn yr achos llys. Heriwyd hygrededd Jane Davies ar hyd llinellau tra gwahanol. Dyma linellau clo deialog – a ailadroddwyd ym mhapur The Welshman – rhyngddi a John Evans QC, AS, cwnsler yr amddiffyniad a ddatgelodd nad oedd y tyst wedi gweld ei gŵr ers peth amser. Dylwn nodi nad oedd y cwestiynau a sbardunodd yr atebion wedi’u cynnwys yn y papur newydd, ac eithrio’r cwestiwn cyntaf, ond digon hawdd yw dyfalu beth oeddent.

“Mr Evans: “Ydych chi’n cofio’i adael a mynd i ffwrdd gyda David Lloyd o Dregaron?” (Ailadroddwyd y cwestiwn.) “Do, es i gyda David Lloyd. Ni es i gyda Sais o’r enw Benjamin. Efallai imi fynd i ffwrdd gyda dyn arall. Nid wyf yn cofio’i enw. Es i gyda thrydydd dyn, ei enw oedd John Kemp. Ni es gyda neb arall. Kemp oedd yr un olaf yr es oddi cartref gydag ef. Gan fy mod i gartref nawr rwy’n derbyn ymwelwyr os oes ganddynt negeseuon ar fy nghyfer. Mae David Jones y glöwr wedi bod gyda mi droeon. Ni ofynnais erioed iddo gysgu â mi. Nid wyf yn cofio p’un a wnaeth ai peidio. Ni wnes nodyn o’r sgyrsiau hyn.” [Gadawodd y tyst y llwyfan tystio gan ddweud o dan ei gwynt, “Rwy’n credu fy mod i wedi cael digon.”].

Beth oedd dan sylw fan hyn? Pam yr oedd hanes rhywiol tyst mewn achos o lofruddiaeth yn berthnasol o gwbl? Yn syml, cododd y cwnsler y pwnc er mwyn tanseilio’i hygrededd yn gyffredinol: tybir, heb ddweud hynny’n agored, fod moesoldeb yn sefydlog ac na fyddai modd ymddiried mewn menyw sy’n cyfaddef ei bod wedi ymddwyn yn llac ei moesau – yr oedd wedi colli “ei henw da”. Defnyddiwyd yr un dacteg yn erbyn Mrs Dyson, y prif dyst yn un o achosion enwocaf Oes Victoria, sef un y lleidr a’r llofrudd Charles Peace yn 1879.

Ar ôl i John Jones roi ei dystiolaeth, anghyson fel yr ydoedd â’i ddatganiadau blaenorol, ildiodd cwnsler y Goron yn llwyr gan ddweud “nad oedd o’r farn y dylai ymestyn terfynau cyfiawnder ymhellach drwy barhau â’r erlyniad”. Cytunodd y barnwr, ac felly hefyd y rheithgor, a ddywedodd eu bod “wedi bod o’r farn, ers peth amser, nad oedd modd dibynnu ar y ddau dyst.” Cafodd Elizabeth Jones – a lewygodd ac a gyfogodd yn ystod ei hachos – adael y llys yn ddynes rydd.

A dyna ni. Roedd Anne Jones dal yn farw. Roedd natur lidus ei horganau mewnol yn dal yn awgrymu iddi farw’n annaturiol. Safai’r tebot â’r olion arsenig yn y llys. Roedd ganddo stori i’w hadrodd, ond nid hon oedd hi.

Richard W. Ireland

Posted in Blog gwadd, Gwyddoniaeth a thechnoleg, Trosedd a Chosb | Leave a comment

Y ‘Morgan Runabout’

Rydym ni’n cyflwyno blog gwadd arall gan John Wiles.

adx-710-002

Dyma ffotograff o Miss Ena Parry, Llidiardau, sef tŷ bonedd ger Llanilar, un o fodurwyr (ac un o ysmygwyr) benywaidd cyntaf y sir, yn eistedd gyda’i ffrind mewn Morgan Runabout tair olwyn, 8 marchnerth (EJ 219). Dyma un o’r lluniau mwyaf eiconig o Sir Aberteifi ar ddechrau’r ugeinfed ganrif ac mae ym meddiant Archifdy Ceredigion. Prynodd Ena’r car ym mis Mai 1915 ac fe’i gwerthodd i Mr Leslie Watkins o Ffordd Caradog, Aberystwyth, y mis Ebrill dilynol.

fragment re Morgan
Mae llythyr gan frawd hŷn Leslie, Jack, a anfonwyd o’r YMCA yn Nwyrain Affrica Brydeinig lle’r oedd yn gwasanaethu gyda Magnelwyr Sir Aberteifi – rhan o’r Royal Field Artillery – yn nodi fod ‘Les’ wedi ‘cael y Morgan yr oedd wedi bod yn dyheu amdano’. Mae’n bosibl i Jack, a oedd yn gwasanaethu fel gynnwr, ddod ar draws brodyr Ena a oedd hefyd yn y fyddin, sef George a Rufus, a hynny drwy’r fyddin diriogaethol oedd â barics ar waelod rhiw Penglais (Maes Gogerddan bellach), y tu ôl i Stoneleigh, cartref y Watkiniaid.

Elan damElan dam back

Mae cerdyn post diweddarach o un o gronfeydd dŵr Cwm Elan yn nodi, ‘Jack, Lel (Leslie) & I went here in the first War when he was home on leave, he went on his motor byke & we the little Morgan run about.’ Efallai mai’r awdur oedd y fenyw a welir yn y ffotograff cyntaf isod; yn yr ail ffotograff, Jack yw’r dyn mewn iwnifform, a Leslie wrth yr olwyn.

Morgan 2Morgan 1

Nid y Morgan oedd yr unig gerbyd o Lidiardau i ddiweddu ar stryd ddosbarth-canol Ffordd Caradog – gwta bum mis ar ôl ei brynu ym mis Chwefror 1914, gwerthwyd beic modur 4 marchnerth Rufus i John Paith Morgan o The Elms.

John Wiles

 

Posted in Blog gwadd, Cofrestru Cerbydau Modur, Sir Aberteifi | Tagged , | 1 Comment

Fy Nghyfnod yn Archifdy Ceredigion

Dyma flog gwadd newydd gan Hollie a dreuliodd ddwy wythnos hapus yn cael profiad gwaith yn Archifdy Ceredigion.


Pan ofynnais am gael fy lleoli yn yr Archifdy, nid oedd syniad gennyf beth oedd ynghlwm â’r gwaith. Yr agosaf y bûm at weithio mewn archifdy oedd drwy wefan Ancestry a thaith i Archifau Manceinion pan oeddwn yn ddeunaw. Nid oeddwn yn gwybod beth i’w ddisgwyl am nad yw’n swydd gyffredin iawn, ond ar ôl dwy wythnos yma rhaid i mi gyfaddef y byddaf yn gweld eisiau’r gwaith.

Cefais groeso cynnes iawn (rhywbeth yr oeddwn wedi bod yn becso amdano am fy mod yn berson swil a nerfus iawn) a theimlais fel rhan o’r tîm ar unwaith. Y dasg gyntaf a gefais oedd pori drwy gasgliad y Sefydliad y Merched [WI] a’i wirio i wneud yn siŵr fod popeth yno a gwneud nodyn o unrhyw beth nad oedd wedi’i gatalogio. Cymerodd tua thri diwrnod i fynd trwy’r cyfan, gan gynnwys codi llawer o focsys trwm (rwy’n codi ‘nghap i unrhyw un sy’n gallu cario’r bocsys trymion hyn drwy’r dydd oherwydd heb fy nhroli, byddai wedi fy lladd i yn y diwedd). Roedd casgliad Sefydliad y Merched yn ddiddorol, yn enwedig y llyfrau sgrap – rwy’n berson chwilfrydig felly treuliais hanner yr amser yn eu darllen i weld beth oedd y merched hyn wedi bod yn ei wneud dros y can mlynedd – a mwy – diwethaf.

Ar ôl rhoi trefn ar gasgliad Sefydliad y Merched (dylwn fod yn aelod anrhydeddus erbyn hyn ar ôl cribo drwy eu hanes i gyd!) roeddwn yn gallu bwrw ati a gweithio ar ymholiadau hanes teulu, rhywbeth yr wyf yn mwynhau gwneud yn fy amser sbâr a dyna, siŵr o fod, oedd fy hoff ran o’r holl brofiad. Roeddwn wrth fy modd yn helpu pobl i hel achau a cheisio nodi pam bod rhyw aelod o’r teulu yno mewn un cyfrifiad ond bod teulu newydd sbon ar yr aelwyd erbyn y cyfrifiad nesaf. Mae’n teimlo fel eich bod yn gwau bywyd person at ei gilydd a phan fyddwch wedi gorffen mae rhyw foddhad mawr yn dod drosoch.

Yn ogystal â hel achau, bûm yn edrych ar hanes tai pobl (sydd wedi sbarduno mam i ofyn imi ymchwilio i hanes ein tŷ ni). Mae’n ddiddorol gweld cynifer o deuluoedd fu’n byw yn y tai hyn cyn i ni fyw ynddynt ac mae’n gwneud i chi ddyheu am i’r welydd siarad.

Yn ystod fy nau ddiwrnod olaf bûm yn pori drwy eitemau oedd a wnelo â’r Ail Ryfel Byd ac yn llunio rhestr o faciwîs a ddaeth i Aberystwyth o Lerpwl (o ddiddordeb penodol i mi gan fy mod yn dod o Lerpwl) felly teimlwn fy mod yn gwneud hanes fy ninas i yn hytrach nag ond teipio gwybodaeth o restrau. Roeddwn wrth fy modd yn pori drwy’r eitemau (eto, am fy mod yn fusneslyd!); fy hoff ddarn o’r casgliad hwnnw yw’r posteri propaganda sy’n rhybuddio pobl i beidio â siarad am ymdrechion y rhyfel rhag ofn bod ysbïwyr o gwmpas, sy’n rhyfedd i ni erbyn heddiw o ystyried fod bron pob dyfais dechnolegol yn gwrando ar ein sgyrsiau.

Yr wyf wir wedi mwynhau’r pythefnos a dreuliais yma a byddaf yn gweld eisiau pawb yn fawr. Nid oeddwn yn gwybod beth oedd natur gwaith archifydd cyn i mi ddod yma ond erbyn hyn rwy’n gwybod. Nid yw’n fater yn unig o wybod hanes y sir – mae angen, hefyd, bod yn agored ac yn barod i wrando ar straeon pobl am eu bywydau a’u helpu i ddatrys dirgelwch eu hachau a’u gorffennol yn y gobaith y gallwn ddysgu ohonynt a pheidio â gwneud yr un camgymeriadau â’n cyndeidiau. Hoffwn ddiolch i Helen a’r holl staff eraill am fod mor groesawgar a pharod eu cymwynas dros y pythefnos diwethaf.

Hollie

 

Posted in Archifdy Ceredigion, Blog gwadd | Leave a comment

Y ‘GERDDI CERRIG’ YN RHODFA’R GOGLEDD: Rhif 1 mewn cyfres achlysurol am Erddi Dinesig Coll Ceredigion

Rydym yn falch i gyflwyno blog gwadd arall gan John Wiles.

22-03-2019-030.jpg

Rhodfa’r Gogledd, 2019. Llun gan John Wiles.

ADX1652 North Parade with rock beds

Cerdyn post Valentine’s, 1934 (rhan o gasgliad cyf. ADX/1652)

Ar yr olwg gyntaf, mae’r cerdyn post hwn, a gofrestrwyd yn 1934, yn dangos gweithwyr yn gweithio ar dwmpathau o rwbel rhwng y coed ar ochr ogleddol Rhodfa’r Gogledd. Wrth fwrw golwg fanylach, gwelir ffensys isel a sylwir mai gerddi cerrig – neu rockeries – yw’r ‘twmpathau’ a’r ‘gweithwyr’ yw garddwyr y cyngor sydd wrthi’n plannu blodau rhwng y cerrig.

ADX1652 North Parade with rock beds crop

Caiff y gerddi cerrig eu cofnodi hefyd gan yr Arolwg Ordnans yn 1937.

OS 1938 2

Map Arolwg Ordnans, adolygiad o 1937

Roedd cystadleuaeth frwd rhwng y trefi glan môr rhwng y ddau ryfel a phob un yn ceisio denu ymwelwyr drwy ddarparu’r atyniadau mwyaf cyfoes. Roedd y ‘Lunar Park’ ar Graig-Glais – neu Consti – yn un enghraifft o’r fath, ac un arall oedd Elysian Grove ar Riw Penglais. Mynegiant mwy plaen o’r gystadleuaeth hon oedd gwelyau cerrig Rhodfa’r Gogledd – yr oedd mynd mawr ar erddi o’r fath ar ddechrau’r 1930au (sefydlwyd yr Alpine Garden Society yn 1929 ac aeth ar ei thaith gasglu gyntaf – yn 1933 – i Eryri). Cafodd y teras cerrig uwchben y lôn yng ngerddi’r Llyfrgell Genedlaethol ei sefydlu yn 1932 a gallai hwn fod wedi cael ei greu tua’r un pryd â cherrig Rhodfa’r Gogledd.

ADX1652 North Parade without rock beds

Cerdyn post Valentine’s, 1948 (rhan o gasgliad cyf. ADX/1652)

22-03-2019-029.jpg

Rhodfa’r Gogledd, 2019. Llun gan John Wiles.

Efallai fod y gerddi cerrig wedi cael eu tynnu ymaith yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac nid oes golwg ohonynt ar ail gerdyn post a gofrestrwyd yn 1948. Mae neges ar gefn y cerdyn cynharach yn nodi fod y llun ‘wedi’i gymryd peth amser yn ôl pan oedd y gerddi cerrig yno.’

I’w barhau – efallai…

[John Wiles]

22 03 2019 032

Rhodfa’r Gogledd, 2019. Llun gan John Wiles.

22 03 2019 034

Rhodfa’r Gogledd, 2019. Llun gan John Wiles.

Posted in Aberystwyth, Blog gwadd | Tagged , | Leave a comment