Ffotograffiaeth a Gwisgo i Fyny yn Sir Aberteifi Oes Fictoria

Rydym yn falch i gyflwyno blog gwadd gan Dr. Lucy Smith


Mae gan Dr. Lucy Smith radd mewn Llenyddiaeth Saesneg a hefyd mewn Gweinyddiaeth Archifau ac astudiodd ffotograffiaeth Julia Margaret Cameron ar gyfer ei doethuriaeth. Mae ganddi ddiddordeb penodol mewn creu archifau ac yn y modd y caiff celfyddyd Oes Fictoria ei chynrychioli mewn llenyddiaeth. Yn ei hamser sbâr mae’n hoffi paentio, darganfod llefydd hanesyddol a dod o hyd i siopau llyfrau.


Yn ddiweddar rwyf wedi bod yn trawsgrifio rhywfaint o gasgliad Webley Parry yn Archifdy Ceredigion a phleser hynod oedd darganfod bod y casgliad yn cynnwys ystod amrywiol o ffotograffau sy’n gwbl groes i’r portreadau Fictoraidd syber ac sydd, yn wir, yn mynd â ni i fyd ffantasi!

Yn fuan ar ôl iddi gael ei dyfeisio fel dyfais recordio i’r cyhoedd yn y 1830au, daeth ffotograffiaeth yn weithgaredd hamdden i wŷr bonedd megis teulu Webley Parry. Fodd bynnag, roedd y ffotograffwyr amatur hyn eisiau gwneud mwy nag ond cofnodi eu delweddau er budd eu disgynyddion. Roedd teuluoedd cyfoethog oedd ag amser ac arian yn defnyddio ffotograffiaeth i chwarae gemau ac i arbrofi â’u hunaniaeth. Efallai bod hyn yn ein taro fel obsesiwn modern ond roedd pobl oes Fictoria yno o’n blaen. Byddai ffotograffiaeth yn cyd-blethu diddordebau’r dosbarth uwch megis pasiantri, y theatre amatur a tableaux vivants (‘darluniau byw’). Byddai oedolion yn gwisgo i fyny fel eu hoff gymeriadau o nofelau, caneuon a dramâu’r cyfnod yn ogystal ag fel cymeriadau hanesyddol.

Mae ffotograffau Webley Parry yn amrywio o albymau mawr ar ffurf llyfr lloffion i cartes de visite bychain a ddefnyddid fel cardiau galw. Teulu bonedd o ystad Noyadd Trefawr yn nyffryn Teifi oedd un Webley Parry a chanddynt gysylltiadau agos â Blaenpant yn Llandygwydd. Roeddent yn ffigurau gwleidyddol a chymdeithasol o bwys yn y sir ac â chysylltiadau ag ystadau a theuluoedd ledled Prydain, ond roedd ganddynt amser hefyd ar gyfer ffotograffiaeth, yn enwedig merched y teulu. Mae dyddiadur personol Maria Brigstocke née Webley Parry yn yr 1860au yn cyfeirio’n fynych at ymweld â ffotograffwyr a byddai gwahanol aelodau’r teulu yn mynd yn ddyddiol i gael eu llun wedi’i gymryd. Mae’r casgliad yn cynnwys ffotograffau gan sawl cenhedlaeth o’r teulu estynedig gan ymestyn i mewn i’r ugeinfed ganrif, ond yng nghyfnod hwyrach Oes Fictoria y ceir y cymeriadau mwyaf anghyffredin.

WP Charlotte Corday res

Mae amrywiaeth eclectig y cymeriadau sy’n cael eu portreadu yn awgrymu rhyw fath o wrthryfela cynnil a diddorol gan deulu a oedd yn rhan bendant o’r sefydliad. Un llun a’m synnodd yn fawr oedd y ffotograff stiwdio hwn o gyfnither y Webley Parrys, Katherine Dundas, wedi’i gwisgo fel yr asasin chwyldroadol enwog Charlotte Corday a laddodd un o’r Jacobiniaid mwyaf blaenllaw, Jean-Paul Marat, yn ei faddon. Mae Katherine wedi’i gwisgo yng ngwisg y ddeunawfed ganrif, ynghyd â chapan o’r cyfnod. Mae’r ffotograff yn dynwared lluniau o Charlotte Corday o adeg y chwyldro, megis y darlun hwn a baentiwyd gan Jean-Jacques Hauer cyn iddi gael ei dienyddio yn 1793, yn 24 oed.

728px-Charlotte_Corday

Ffynhonell: Wikipedia (gweler dolen isod)

Byddai’r stori hon yn gyfarwydd iawn i Fictoriaid addysgiedig a ystyriai’r Chwyldro Ffrengig fel y cyfnod mwyaf gwaedlyd mewn hanes ac yn rhybudd i bobl yr oes ynglŷn â chanlyniadau gwrthryfel cymdeithasol. Diddorol yw dyfalu beth a oedd wedi sbarduno Katherine i ddynwared y cymeriad hwn. Ar un olwg, efallai bod Katherine yn ymgorffori un a oedd yn difa gweithredoedd eithafol y chwyldro. Ar y llaw arall, roedd gwisgo i fyny fel menyw wleidyddol, ddi-ildio a oedd wedi ymosod ar ddyn yn arwydd posibl o ysbryd gwrthryfelgar menyw na fyddai’n cael ei gwthio i’r rolau a ddisgwylid ohoni. Byddai angen bod yn eithaf ewn i wisgo i fyny fel hyn yng Nghymru Oes Fictoria!

Drwy osod y lluniau hyn yn y gorffennol ac ym myd chwedlau roedd modd i Katherine a’i theulu gael gollyngdod o fywyd pob dydd drwy bortreadu byd ffantasi llai caeth, heb ymwrthod o gwbl â’i breintiau fel menyw dosbarth uwch. Serch hynny, drwy gymryd ffotograff roedd hi’n anfarwoli ei hun yn y rôl honno ac yn cael cadw’r llun am byth.

WP 2 res

Weithiau mae’r ffotograffau yn fwy doniol na gwrthryfelgar, megis y portread hwn o’r chwiorydd Katherine a Mary Kewley wedi’u gwisgo fel rhyw gyfuniad o werinwyr o’r Eidal a cherddorion o gyfnod y Dadeni! Katherine (chwith) yw’r un mwyaf brwd, siŵr o fod, dros wisgoedd yn y teulu ac mae llawer o luniau ohoni mewn gwisgoedd hanesyddol, ond menyw â banjo neu liwt oedd ei hoff gymeriad yn ôl pob tebyg. Dylanwad posibl ar y teulu oedd y tueddiadau a oedd ohoni ym myd arlunio a bortreadai menywod fel cerddorion breuddwydiol â ffrogiau mawrion, fel y gwelir yn narlun Bianca (1868-9) gan Holman Hunt.

1024px-William_Holman_Hunt_-_Bianca

Ffynhonell: Wikimedia (gweler dolen isod)

Efallai i lawer o’r gwisgoedd hyn gael eu benthyg o stiwdio’r ffotograffydd oherwydd byddai ffotograffwyr masnachol yn cadw cyflenwad o wisgoedd wrth gefn rhag ofn y byddai cwsmeriaid cyfoethog am dreulio’u hamser hamdden yn esgus bod yn rhywun arall. Roedd teulu Webley Parry wedi mynd â hyn ymhellach na ffotograffiaeth yn y stiwdio yn unig, gan wisgo i fyny gartref hefyd.

WP 6 res

Mae’r ffotograff hwn yn dangos sawl aelod o’r teulu estynedig wrth ddrws Plas Blaenpant yn Llandygwydd. Dyma nhw, o’r chwith i’r dde: Charles Hope, Min Munro, John Dodgson, Connie Gabler a Mr Jones, tiwtor i blant teulu Kewley. Mae Connie Gabler a Mr Jones mewn gwisg o’r ddeunawfed ganrif; Connie â wig a ffan, Mr Jones mewn llodrau, siaced hir a het lydan am ei ben. Roedd pobl Oes Fictoria yn amlwg yn treulio cymaint o amser yn rhamantu ynglŷn â’r cyfnod Sioraidd ag y byddai cenedlaethau’r dyfodol yn ei dreulio yn rhamantu ynglŷn â nhw! Mae Charles Hope a John Dodgson yn gwisgo gwisg draddodiadol o Wlad Groeg – yr oedd cangen o’r teulu wedi’i chysylltu â theulu Groegaidd de Palatiano drwy briodas Nina de Palatiano â David Webley Parry yn 1861. Roeddent hefyd yn deithwyr brwd iawn ar y cyfandir. O ystyried ystum sionc Charles Hope, gallent hefyd fod wedi’u dylanwadu gan y bardd Rhamantaidd Byron, a fyddai’n fynych yn ystod ei oes yn cael ei lun wedi’i dynnu yng ngwisgoedd traddodiadol Groeg ac Albania.

Gellir ond dyfalu sut yr oedd y teulu wedi tynnu ynghyd y grŵp amrywiol hwn o wisgoedd. A oeddent yn ceisio ail-greu achlysur go iawn neu olygfa o nofel neu gerdd? Yn sicr, roedd traddodiad theatr amatur oes Fictoria yn dwlu ar fenthyg a hyd yn oed ‘cymryd meddiant’ o ddiwylliannau a gwisgoedd gwahanol wledydd a dosbarthiadau cymdeithasol mewn ffordd y byddem yn meddwl dwywaith cyn gwneud heddiw, o bosibl. Serch hynny, diddorol yw gweld bod tiwtor y teulu wedi’i wisgo fel sgweiar, gan newid dosbarth o chwith!

WP 5 res

Mae’r albymau yng nghasgliad Webley Parry hefyd yn dangos y chwiorydd Kewley yn dawnsio ac yn chwarae obeutu. Tuag at ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gwellodd y dechnoleg gan olygu nad oedd angen cadw’r camera ar agor cyhyd er mwyn tynnu llun, ac arweiniodd hyn at luniau llai ffurfiol am nad oedd yn rhaid dal yr ystum am gyhyd. Yma mae’r chwiorydd Mary a Katherine Kewley a dwy gyfeilles yn sefyll i’r camera ar ffurf llinell gorws â’r enw ‘The Sisters Ankleine’ sef cyfeiriad, o bosibl, at y ffaith eu bod yn dangos – yn feiddgar iawn – eu pigyrnau!

WP 9 res

Mae’r montage hwn o un o albymau’r teulu Kewley o 1897 hefyd yn drawiadol iawn, gan ddangos ffrindiau sy’n esgus bod yn gymeriadau o gân boblogaidd o’r cyfnod. Noda’r disgrifiad, ‘….’t play in your back yard’, sef cyfeiriad tebygol at waltz o America o 1894 o’r enw ‘I don’t want to play in your yard’ gan H.W. Petrie a Philip Wingate. Cyfeiria’r gân at ‘two little maids… hair down in braids’ sy’n cael cweryl â’i gilydd gan wisgo ‘blue ging’am pinafores’.  Gallai’r hiraeth hwn am ryddid plentyndod fod yn arwydd o’r dyhead i ohirio’r gydymffurfiaeth lem a fyddai’n ddisgwyliedig o’r sawl sydd yn y llun pan fyddant yn oedolion. Eto i gyd, efallai mai bach o sbort yw’r cyfan! Mae’r ffotograff isaf yn dangos ‘M.J’ gyda beic newydd ffasiynol, gan gadarnhau’r ddelwedd o’r merched fel menywod ifanc modern.

WP 4 res

Roedd teulu Kewley hefyd yn greadigol yn y ffordd yr oeddent yn arddangos eu ffotograffau mewn albymau. Byddai dilynwyr ffotograffiaeth yn oes Fictoria yn cynhyrchu sawl copi o’u hoff luniau fel bod modd iddynt eu torri mas a’u gludo mewn cyd-destunau gwahanol i greu effeithiau amrywiol. Mae modd cymharu hyn â’r dull modern o ‘gymhwyso’ ffotograffau ar gyfer y cyfryngau cymdeithasol. Yma mae pennau wedi’u torri mas a’u gludo ynghyd i greu effaith hynod. Mae Mary Kewley yn ymddangos dair gwaith, yn y pennau canol ar y chwith a’r dde ac fel plentyn wedi’i gwisgo fel tywysoges ecsotig ar y dde gwaelod, fel ei bod yn ymddangos ar yr un pryd mewn gwahanol oedrannau. Rhoddodd ffotograffiaeth gyfrwng i aelodau’r teulu Kewley gymharu gwahanol fersiynau o’u hunain a chrynhoi cyfnodau a chymeriadau ar un dudalen, felly, gellid ystyried yr albymau hyn fel ffordd o arbrofi a chreu eu hunaniaethau eu hunain, y tu hwnt i ddisgwyliadau cymdeithas.

Mae ffotograffau Webley Parry yn dangos sut yr oedd ffotograffiaeth eisoes yn rhan bwysig o ‘ddiwylliant pobl ifanc’ ar ddiwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y bobl ifanc freintiedig hyn yr un mor awyddus â defnyddwyr y cyfryngau cymdeithasol heddiw i greu atgofion, dynwared eu hoff enwogion ac edrych fel petaent yn cael modd i fyw, gyda’r un nod, siŵr o fod, o ddangos eu hunain i eraill!

Lucy Smith

Ffynonellau

Casgliad Webley-Parry (cyfeiriad WP), Archifdy Ceredigion

Petrie, H.W and Philip Wingate. I Don’t Want to Play in Your Yard (1894)

https://en.wikipedia.org/wiki/Bianca

https://en.wikipedia.org/wiki/Charlotte_Corday#/

Advertisements
This entry was posted in Blog gwadd, Ein hoff ddogfennau, Ffotograffau and tagged , , , . Bookmark the permalink.

Gadewch ateb

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s