Darganfod atgofion coll

Roedd Mam yn dyst mewn priodas ffrindiau iddi’r wythnos hon; fe wnaeth Swyddfa Gofrestru Gogledd Ceredigion gryn argraff arni, ac felly hefyd y seremoni syml ond teimladwy. Cefais fy atgoffa o’r priodasau a gynhaliwyd yn Swyddfa’r Sir, lle’r arferai Archifdy Ceredigion fod, ynghyd â’r Swyddfa Gofrestru, y Llys Ynadon ac Adran Addysg y Cyngor Sir. Pan gynhelid priodas fawr yn Neuadd Cambria byddai cynnwrf yn lledaenu drwy’r adeilad, a gallech weld aelodau o staff yn sleifio o’u swyddfeydd i gael cip. Ac am briodasau oeddent! Mae gennyf gof da o briodfab yn cyrraedd wedi gwisgo fel buwch Friesian. Ac ar hyd y blynyddoedd roedd cymaint o ffrogiau prydferth i’w gweld, yn ogystal â dagrau o falchder gan famau, a morwynion bach cynhyrfus yn gwibio o amgylch y lle mewn sidan a thiwl. Mae gennym ddigon o gofnodion yn yr Archifdy am y Queen’s Hotel, a Neuadd y Sir, ond dim ond atgofion am yr adegau arbennig hyn.

Swyddfa'r Sir c.2010

Rwyf hefyd yn cofio llawer o rieni newydd yn dod â’u babanod bach i gael eu profiad cyntaf o fiwrocratiaeth, wrth iddynt ymweld â’r Cofrestrydd i gael y dystysgrif geni, a chychwyn ar fywyd o lenwi ffurflenni. Byddai tîm yr Archifdy bob amser yn eu llongyfarch wrth eu cyfeirio at ddrws ffrynt y Cofrestrydd.

Mae hanes yr adeilad godidog hwn ar lan y môr yn dechrau gyda’r Queen’s Hotel ac ar hyn o bryd yn diweddu gyda’r gyfres dditectif ‘Y Gwyll /Hinterland’ lle’r oedd yn chwarae rhan Swyddfa Heddlu Cambria. Agorodd y gwesty ym 1866 i ddarparu llety o’r radd flaenaf i dwristiaid oedd yn cyrraedd ar y rheilffordd. Mae gennym boster (o tua 1870) oedd yn hysbysu’r cyhoedd fod y Gwesty’n ‘replete with every modern appliance, contains COFFEE, DINING and COMMERCIAL ROOMS, LADIES DRAWING ROOM, LIBRARY, BILLIARD, SMOKING ROOMS &c.’ a ‘for the accommodation of Invalids a suite of Bedrooms is provided on the ground floor’. Ni osodwyd lifft yn yr adeilad tan 1926. Roedd yno rai nodweddion moethus a erys hyd heddiw – y ffenestri lliw uwchlaw’r grisiau (ai Burne-Jones greodd y rhain? Dyna’r oeddwn wastad yn hoffi’i feddwl), y llythrennau ‘QH’ mewn haearn cyrliog yn Neuadd Cambria, a’r drychau enfawr oedd yn gwneud i’r lle edrych hyd yn oed yn fwy.

Mae gennym bamffled o tua 1910 gyda ffotograffau sy’n dangos Neuadd Cambria gyda’r disgrifiad ‘the tastefully decorated Dining Room with a seating capacity for 180 guests… equipped with a Dancing Floor and … used for Dinner Dances during the Winter Months’. O am gael peiriant i fynd yn ôl mewn amser ac ymweld â’r fan honno unwaith! Roedd gennym ddolen i’r gorffennol ar ffurf Mr. Morgan, a oedd yn ymweld â ni o bryd i’w gilydd, ac unwaith fe ddaeth â llun ohono’i hun yn ŵr ifanc pan oedd yn gweithio yn y Gwesty ddiwedd y 1930au, a golwg drwsiadus arno’n sefyll yn ei lifrau yn yr ystafell fwyta osgeiddig honno.

Queen's Hotel Brochure c.1926

Bu’r Awyrlu’n defnyddio’r Queen’s yn ystod yr Ail Ryfel Byd, ac yn ddiweddar cawsom gopi o ffotograff o ŵyr a merched ifanc No1 Squadron No. 6 ITW (Adain Hyfforddiant Cychwynnol) ym mis Mawrth 1942, yn sefyll y tu allan i’r adeilad. Yn y 1990au daeth rhywun i ymweld â’r archifdy a oedd yn cofio bod ar wyliadwriaeth ar y grisiau blaen gyda reiffl wag yn y blynyddoedd hynny. Dywedodd ‘os byddai unrhyw drwbl allwn ni ddim saethu neb, dim ond rhoi clatsien gyda’r gwn’. Wrth lwc, ni chafodd unrhyw drwbl.

Wrth i’r Ail Ryfel Byd ddirwyn i ben, sefydlwyd Ysbyty Mamolaeth Brys yn yr adeilad i famau o Lundain. Mae gennym gofnodion (nid ydynt ar gael i’r cyhoedd eto, ond maent yn ddiogel dan glo!) sy’n dangos fod menywod beichiog, y rhan helaeth ohonynt o ddwyrain Llundain, wedi dod i ddiogelwch Aberystwyth ar y trên wythnosau – neu ddyddiau, hyd yn oed – cyn eu hamser esgor. Yna, ymhen ychydig wythnosau cyhoeddwyd fod Llundain yn ddiogel ac aeth y mamau a’u babanod adref. Sawl gwaith ar hyd y blynyddoedd mae Llundeinwyr dryslyd wedi ymweld â’r Archifdy ar ôl darllen eu tystysgrifau geni a gweld mai yn y ‘Queen’s Hotel, Aberystwyth’ y’u ganwyd. Roedd hi bob amser yn bleser ac yn fraint dangos yr adeilad iddynt.

Queen's Hotel sale catalogue 1950

Sales of wines at Queen's Hotel 1950

Gwerthwyd yr adeilad i’r Cyngor Sir ym 1950. Fe gymerodd hi bum diwrnod i’w werthu ac mae gennym gopi o’r catalog yn yr Archifdy. Ynddo ceir disgrifiad o gynnwys yr adeilad fesul ystafell, gan fynd o’r seler win (lle cadwyd 40 potel o Champagne sych Vicomte de Castellane – mmm!) i’r tai gwydr oedd yn llawn o flodau enfys a phigau’r crëyr, a’r tri chwt ieir lle’r oedd deuddeg iâr groesryw yn clwydo.

Am y trigain blynedd nesaf enw’r Queen’s Hotel oedd ‘Swyddfa’r Sir’ ac yn yr ystafelloedd bychain hyn y crëwyd llawer o’r dogfennau llywodraeth leol sydd gennym yn ein casgliadau. Defnyddiai’r Nyrsys Ardal yr adeilad fel swyddfa, roedd Swyddfa’r Heddlu yma, yn ogystal â’r Llys Ynadon. Yma hefyd oedd y Deintydd Ysgol, a rhywsut gellir arogleuo antiseptic wrth ddringo’r grisiau cefn hyd heddiw.

Nurses swyddfa'f sir

Pan adawodd y Cyngor Sir yr adeilad, dim ond yr Archifdy oedd ar ôl, tra byddem yn aros i’r adeilad newydd fod yn barod. Roedd tawelwch lle bu cymaint o sŵn ar hyd y blynyddoedd. Cofiaf edrych allan drwy’r ffenestr fechan ar y trydydd llawr a dod wyneb yn wyneb â gwylan yn ei nyth. Yna wrth i ni baratoi i symud allan, daeth y criw ffilmio gyda’u holl ryfeddodau, i droi sawl gwahanol ran o’r adeilad yn setiau; ar un adeg safai bwthyn ynghanol Neuadd Cambria.

I’r bobl hynny a fu’n gweithio yn yr adeilad ar hyd y blynyddoedd, erys llawer o atgofion personol – am gyfeillion wedi hen fynd, am y môr a’i donnau, am sŵn droriau’r cypyrddau ffeilio’n siffrwd wrth agor, a’r sŵn cloncian mawr o ddrws trwm y lifft. Mae gennym ddogfennau swyddogol di-ri sy’n cofnodi’r amserau hynny, ond a ydynt yn adlewyrchu’r profiad o fod yno ar y pryd? Dyma sy’n gwneud i rywun sylweddoli mor fawr yw’r bwlch rhwng archifau ac atgofion, rhwng gair mewn du a gwyn ac ennyd sydd wedi hen fynd heibio. Byddem yn falch iawn o glywed unrhyw atgofion sydd gennych chi.

NI fyddaf yn blogio eto am sbel. Yn ôl fy nghydweithwyr rwy’n mwydro gormod. Rwy’n amau mai nhw sy’n iawn. Felly eu tro nhw fydd hi nesaf…

HP

This entry was posted in Archifdy Ceredigion and tagged , , , , , , , , , . Bookmark the permalink.

1 Response to Darganfod atgofion coll

  1. Ellen ap Gwynn says:

    Da iawn Helen a Lucy, diddorol iawn.

    Like

Gadewch ateb

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s